Bir uçak, istediği ülkenin hava sahasına dilediği gibi giremez; her ülke kendi toprakları üzerindeki hava sahasında egemendir. Peki Ankara’dan Paris’e uçan bir uçağın yolda Viyana’dan yolcu alabilmesi kimin iznine bağlıdır? Bu derste havayolu işletmelerinin kararlarını sınırlayan ya da serbest bırakan ekonomik düzenlemelerin ne olduğunu, uluslararası havayolu taşımacılığını düzenleyen ikili anlaşmaların nasıl doğduğunu, sekiz trafik hakkını, pazara erişim ve pazara giriş düzenlemelerini ve havaalanı slotlarının neden bu kadar değerli olduğunu adım adım inceliyoruz.

Dönem notu: Bu derste anlatılan anlaşmalar, kurum yapıları ve ülkelere göre oranlar kaynağın yayımlandığı döneme aittir; güncel durum ilgili otoritelerin resmî kaynaklarından izlenmelidir.

Bu bölümde neler öğreneceksiniz?

• Düzenleme ve ekonomik düzenleme kavramlarını tanımlamayı, düzenlemelerin amaçlarını sıralamayı
• Paris Konvansiyonu ve Şikago görüşmelerinin ikili anlaşmalara nasıl yol açtığını açıklamayı
• İkili havayolu taşımacılığı anlaşmalarının özelliklerini, bölümlerini ve karşılıklılık ilkesini açıklamayı
• Sekiz trafik hakkını tanımlamayı ve 5. trafik hakkının üç biçimini örneklerle ayırt etmeyi
• Pazara erişim ile pazara giriş arasındaki farkı, tayin etme ve SYEK kavramlarıyla açıklamayı
• Havaalanı slotunu tanımlamayı ve neden pazara giriş düzenlemesi gibi etki yarattığını açıklamayı

Bu bölümün özeti

1. Düzenleme ve ekonomik düzenleme

Tanım (düzenleme): Düzenleme; işletmelerin eylemlerini yönlendirmek, sınırlamak ya da teşvik etmek, haklarını, sınırlarını ve yükümlülüklerini belirlemek amacıyla devletin yetkilendirdiği kamu otoritesi tarafından tasarlanan, yasal dayanağı olan ve uyumu izlenen kurallar bütünüdür.

Tanım (ekonomik düzenleme): Havayolu işletmeciliğini etkileyen ekonomik düzenlemeler, sektörün yapısını ya da işletmelerin pazarda ekonomik sonuç doğuran davranışlarını denetlemeye veya yönlendirmeye çalışan kurallar ve yaptırımlardır.

Açıklama: Havayolu işletmeleri ekonomik sonuçları olan kararları istedikleri gibi alıp uygulayamaz; tabi oldukları ulusal ve uluslararası kurallar bu kararları sınırlayabilir, yönlendirebilir ya da tamamen serbest bırakabilir.

Düzenlemelerin amaçları: uçuşların emniyetli ve güvenli yapılması, sosyal refahın ve ulusal çıkarların korunması, bazı bölgelerin ve turizm gibi sektörlerin desteklenmesi, doğal afetlerdeki taşıma gereksiniminin karşılanması ve yolcu haklarının korunması.

Neden uluslararası düzeyde düzenlenir? Havayolu taşımacılığı dakikalar içinde ülke sınırlarını aşabildiği için hem teknik hem de ekonomik açıdan uluslararası düzeyde düzenlenen sektörlerin başında gelir. Bu derste ekonomik sonuçları olan düzenlemeler ele alınır.

Düzenlemenin katmanları: Yasa temel çerçeveyi çizer, yönetmelik ayrıntıyı belirler, talimat ise uygulamada neyin nasıl yapılacağını gösterir. Sivil havacılık otoriteleri ekonomik düzenlemeleri tasarlar, ruhsat ve uçuş izni işlemlerini yürütür.

2. Paris’ten Şikago’ya

Paris Konvansiyonu (1919): Bugünkü düzenin temeli 1919’da imzalanan Paris Konvansiyonu’na dayanır. Bu konvansiyon, taraf ülkelere kendi kara sınırları üzerindeki hava sahasında ulusal egemenlik hakkı tanıyarak hava sahasını bir doğal kaynak olarak ilan etmiştir.

Sonucu: Bir ülkenin hava sahasının yabancılar tarafından ticari amaçla kullanılması o ülkenin iznine bağlıdır.

Şikago görüşmeleri (1944): Uluslararası uçuşlar geliştikçe çok taraflı bir anlaşma gereksinimi doğmuş, 1944’te 52 ülke Şikago’da bir araya gelmiştir. Masada üç ekonomik konu vardı:

• pazarlara erişim hakkının (hava trafik haklarının) karşılıklı değişimi,
• uçuş sıklığı ve kapasitenin denetimi,
• bilet ve kargo ücretlerinin denetimi.

İki yaklaşım: ABD’nin öncülük ettiği ve iç pazarı küçük bazı ülkelerin desteklediği görüş, uluslararası pazarların serbest düzenlenmesini savundu; başta İngiltere olmak üzere bazı Avrupa ülkeleri ise kendi taşımacılık sistemlerini korumak için sıkı düzenleme istedi.

Sonuç: Üç ekonomik konuda çok taraflı uzlaşı sağlanamadı; konvansiyon daha çok emniyet ve teknik konular üzerinde durdu. Şikago’nun en önemli sonucu Uluslararası Sivil Havacılık Örgütü’nün (ICAO) kurulması ve emniyeti düzenleyen eklerin kabul edilmesidir. İlk iki trafik hakkı çok taraflı olarak kabul edildi (Uluslararası Hava Hizmetleri Transit Anlaşması) ve beş trafik hakkını tanımlayan anlaşma metni ortaya kondu; 6., 7. ve 8. trafik hakları ise sonradan kullanıma girdi.

Boşluk nasıl doldu? Ekonomik konulardaki boşluk üç mekanizmayla doldu: ikili anlaşmalar, IATA’nın ücret tarifesi belirleme süreçleri ve havayolu işletmeleri arasındaki havuz ve işletme payı anlaşmaları.

3. İkili havayolu taşımacılığı anlaşmaları

Tanım: İki ülke arasında havayolu taşımacılığını mümkün kılan ve bu iki ülke arasındaki pazarı düzenleyen anlaşmalara İkili Havayolu Taşımacılığı (İHT) Anlaşmaları (Bilateral Air Services Agreements, BASAs) denir. Türkiye’de Sivil Havacılık Genel Müdürlüğü (SHGM) terminolojisinde “Hava Ulaştırma Anlaşmaları” olarak anılır.

Neden doğdu? Şikago’da çok taraflı uzlaşı sağlanamayınca ülkeler ekonomik konuları kendi aralarında ikili olarak görüşmek zorunda kaldı.

Karşılıklılık ilkesi: Bu anlaşmalarda karşılıklılık ilkesi esastır ve haklar genellikle iki ülke arasında eşit paylaştırılır.

Yasal yeri: Uluslararası anlaşmalar ulusal düzenlemelerin üstündedir; kaynağa göre Türkiye’de bir İHT anlaşmasının yürürlüğe girmesi için Türkiye Büyük Millet Meclisinde kabul edilmesi gerekir.

Kim imzalar? İHT anlaşmalarını devletler imzalar; havayolu işletmelerinin imza yetkisi yoktur. Ancak yeni bir pazara girmek isteyen işletme, kendi otoritesine başvurarak o ülkeyle anlaşma yapılmasını talep edebilir; devlet politikaları da süreci başlatabilir.

Bölümleri: Anlaşmalar genellikle üç bölümden oluşur:

• birinci bölüm: vergilendirme, gümrük, fon aktarımı, havaalanı ücretleri, kapasite ve ücret tarifeleri,
• ikinci bölüm: pazara erişim hakları,
• son bölüm: varsa gizli hükümler.

Kapsamı: İHT anlaşmaları özünde tarifeli taşımacılığı düzenler.

Karşılaştırma (ikili ve çok taraflı): İkili anlaşmada iki ülke anlaşır; ikiden fazla tarafın anlaştığı çok taraflı anlaşmaların en bilinen örneği Avrupa Birliği ülkelerinin oluşturduğu ortak pazardır.

4. Düzenlemenin temel bileşenleri

Açıklama: ICAO’nun saydığı pek çok düzenleme konusu içinde havayolu yönetimini en çok etkileyen dört bileşen pazara erişim, pazara giriş, kapasite ve fiyattır. Sahiplik ve yönetimde etkin kontrol ile slot düzenlemeleri pazara girişin alt bileşeni olarak görülür. İşbirlikleri ise düzenlemelerle başa çıkmanın bir aracı sayıldığı için bu kapsamın dışında tutulur. (Kapasite ve fiyat Hafta 6’da ele alınır.)

5. Pazara erişim

Tanım: Pazara erişim, hangi ülke ve havaalanı çiftleri arasında sefer yapılabileceğini belirleyen düzenlemedir; havayolu işletmesinin pazara girebilmesinin ön koşuludur.

Sonucu: Aralarında İHT anlaşması olmayan iki ülkenin işletmeleri bu ülkeler arasında tarifeli sefer düzenleyemez.

Hat cetveli: Erişim verilen noktalar anlaşmanın eklerinde listelenir; SHGM bu bölüme “hat cetveli” adını verir.

Mutabakat zaptı: Anlaşmanın kendisini değiştirmek uzun sürdüğü için taraflar gerektiğinde bir mutabakat zaptı (MZ; Memorandum of Understanding, MoU) imzalayarak erişim noktalarını değiştirebilir.

Sıkılığın ölçüsü: Pazara erişimde sıkılık, erişim verilen pazar sayısıyla ölçülür. Pazar sayısı bir ya da birkaçla sınırlıysa düzenleme sıkıdır; taraflar istedikleri noktalar arasında sefer düzenleyebiliyor ve 5. hak açıkça verilmişse düzenleme liberaldir.

6. Sekiz trafik hakkı

Tanım: Trafik hakları, ülkeler arasında seferlerin nasıl yapılabileceğini belirleyen sekiz seçenektir:

1. Yabancı ülke üzerinden inmeden uçma (transit uçuş hakkı),
2. Ticari amaç olmadan teknik nedenle inebilme (örneğin yakıt ikmali),
3. Kendi ülkesinden diğer ülkeye ticari amaçla yolcu, yük ve posta taşıma,
4. Diğer ülkeden kendi ülkesine ticari amaçla yolcu, yük ve posta taşıma,
5. Kendi ülkesinde başlayan ya da biten bir seferle iki yabancı ülke arasında taşıma,
6. Kendi ülkesi üzerinden iki yabancı ülke arasında taşıma,
7. Kendi ülkesi dışında iki ülke arasında taşıma,
8. Başka bir ülkenin iç hatlarında taşıma (kabotaj hakkı).

3. ve 4. haklar neden en temeldir? Karşılıklılık mantığına dayanırlar: İki ülke arasındaki talebi bu iki ülke birlikte yaratır, bu yüzden taşıma hakkı da onların işletmelerine aittir.

5. hak neden farklıdır? 5. hak bu mantığın dışına çıkar, çünkü işin içine üçüncü bir ülke girer.

Örnek: Türk tescilli bir işletme Ankara–Paris hattına Viyana’yı ara nokta olarak ekleyip Ankara’dan aldığı bazı yolcuları Viyana’da bırakmak, Viyana’dan aldığı yolcuları da Paris’e taşımak isteyebilir. Avusturya ve Fransa izin verirse Türkiye 5. trafik hakkını elde etmiş olur.

Neden sık verilmez? Türkiye’nin Viyana–Paris arasındaki talebe doğrudan bir katkısı yoktur; ilgili ülkeler bu talepten doğan faydayı kendi işletmelerine sunmak ister.

5. hakkın üç biçimi:

• ara noktalar: örnekteki Viyana,
• öte noktalar: Ankara–Paris hattının Londra’ya uzatılması,
• geri noktalar: Bakü–Ankara–Paris örneğinde olduğu gibi işletmenin ülkesinin iki yabancı nokta arasında kalması.

6. hak: İşletme, iki ayrı ülkeyle sahip olduğu 3. ve 4. hakları kendi ülkesi üzerinden birleştirerek bir köprü rolü üstlenir. Böylece doluluk oranını ve gelirini artırıp birim giderini düşürebilir; ancak bu hak ikili anlaşmaların özüyle tartışmalı bulunur.

Karşılaştırma (5. ve 6. hak): 5. hakta sefer kendi ülkesinde başlar ya da biter ve yolda iki yabancı nokta arasında taşıma yapılır; 6. hakta ise iki yabancı ülke arasındaki yolcu, işletmenin kendi ülkesinden aktarılarak taşınır.

7. Pazara giriş: tayin etme ve SYEK

Tanım: Pazara giriş, erişim açılan pazara taraf ülkelerden kaç havayolu işletmesinin girebileceğini ve bu işletmelerin hangi özellikleri taşıması gerektiğini düzenler.

Karşılaştırma (erişim ve giriş): Pazara erişim pazarı genel olarak açar ya da kapatır (“hangi noktalar arasında?”); pazara giriş ise o pazara kimin ve kaç işletmenin girebileceğini belirler (“hangi işletmeler?”).

Tayin etme (designation): Tek bir işletmeye izin veriliyorsa ülke bu hakkı kullanacak işletmeyi ismen belirleyip karşı tarafa bildirir; bu işleme tayin etme denir.

Sıkıdan liberale: Yalnızca bir işletmenin tayin edilmesi en sıkı, iki işletmeye izin verilmesi daha liberal, sayı sınırı olmaması en liberal seçenektir.

Sahiplik ve yönetimde etkin kontrol (SYEK) — tanım: İşletme sahipliğinin “önemli bir bölümünün” ve yönetimdeki etkin rolün hangi ülke vatandaşlarında olması gerektiğini belirleyen düzenlemedir; pazara girebilmek için aranan temel özelliktir.

Önemli bölüm ne demek? Oy hakkı veren pay oranını her ülke kendisi belirler; kaynağın yayımlandığı dönemde bu oran ABD’de %75, Avrupa Birliği ülkelerinde %51’dir.

Yönetimde etkin kontrol neden ayrıca aranır? Stratejik kararları alan üst düzey yöneticilerin vatandaşlığıyla ilgilidir; çünkü sahiplik ulusal olsa bile işletmeyi yabancıların yönetmesi ulusallık özelliğini zedeler.

Sıkılığı: SYEK dünya genelinde en sıkı tutulan ekonomik düzenlemedir; çok taraflı olarak tamamen serbest olduğu tek yer Avrupa Birliği ülkeleri arasındaki pazardır. Yine de bazı liberal pazarlarda vatandaşlık yerine işletmenin iş merkezinin karşı taraf ülkesinde olması yeterli görülmeye başlanmıştır.

8. Havaalanı slotları

Tanım: Havaalanı slotu, bir havayolu işletmesine belirli bir zaman dilimi içinde iniş ve kalkış yapma ve bu faaliyetlere ilişkin tüm havaalanı hizmetlerini kullanma hakkı veren tahsisattır.

Slot düzenlemeleri: Slot miktarının belirlenmesi, dağıtımı, aktarımı ve iptaline ilişkin kurallar bütünüdür.

Nerede geçerlidir? Slot uygulaması yalnızca talebin kapasiteyi aştığı havaalanlarında ve zaman dilimlerinde geçerlidir.

Neden pazara giriş gibi etki yaratır? Slot resmî olarak bir pazara giriş düzenlemesi sayılmasa da etkisi benzerdir: Tayin edilmiş bir işletme bile slot bulamazsa havaalanına gerçekten giremeyebilir.

Neden değerlidir? Elde edilen slotların miktarı ve gün içindeki konumu, işletmeye rekabet üstünlüğü kazandıracak kadar değerli bir kaynaktır. Örnek: Sabah iş yolcularının tercih ettiği saatlerde slotu olan işletme, aynı hatta yalnızca gece yarısı slotu bulabilen rakibine göre çok daha avantajlıdır.

Kısacası

Uluslararası havayolu taşımacılığının ekonomik kuralları, Şikago’da çok taraflı uzlaşı sağlanamaması nedeniyle ülkeler arasındaki ikili anlaşmalarla belirlenir. Bu anlaşmalar karşılıklılık ilkesine dayanır; trafik hakları ve hat cetveli hangi noktalar arasında uçulabileceğini (pazara erişim), tayin ve SYEK kuralları hangi işletmelerin uçabileceğini (pazara giriş) düzenler. Yoğun havaalanlarında ise slotlar, pazara gerçekten girilip girilemeyeceğini belirleyen değerli bir kaynağa dönüşür.

Anahtar kavramlar

• Ekonomik düzenleme: Sektörün yapısını ya da havayolu işletmelerinin ekonomik sonuç doğuran davranışlarını denetlemeye veya yönlendirmeye çalışan kurallar ve yaptırımlar bütünü.
• Paris Konvansiyonu (1919): Ülkelere kendi kara sınırları üzerindeki hava sahasında ulusal egemenlik hakkı tanıyan ve hava sahasını doğal kaynak olarak ilan eden anlaşma.
• Şikago Konvansiyonu (1944): Ekonomik konularda çok taraflı uzlaşı sağlanamayan, ancak ICAO’nun kurulmasını ve emniyete ilişkin eklerin kabulünü sağlayan uluslararası görüşmeler.
• İkili Havayolu Taşımacılığı (İHT) Anlaşması: İki ülke arasında havayolu taşımacılığını mümkün kılan ve bu ülke çifti pazarını düzenleyen, devletlerin imzaladığı anlaşma.
• Karşılıklılık ilkesi: İkili anlaşmalarda hakların iki ülke arasında genellikle eşit ve karşılıklı paylaştırılması.
• Trafik hakları: Ülkeler arasında seferlerin nasıl yapılabileceğini belirleyen sekiz hak; 3. ve 4. haklar en temel, 8. hak kabotaj hakkıdır.
• 5. trafik hakkı: Kendi ülkesinde başlayan ya da biten bir seferle iki yabancı ülke arasında taşıma hakkı; ara, öte ve geri nokta biçimleri vardır.
• Hat cetveli: İHT anlaşmasında pazara erişim verilen noktaların listelendiği bölüm.
• Mutabakat zaptı (MZ): Anlaşmanın kendisini değiştirmeden erişim noktalarını değiştirmeye yarayan belge.
• Pazara erişim: Hangi ülke ve havaalanı çiftleri arasında sefer yapılabileceğini belirleyen düzenleme.
• Pazara giriş: Erişim açılan pazara kaç havayolu işletmesinin girebileceğini ve bu işletmelerin taşıması gereken özellikleri belirleyen düzenleme.
• Tayin etme (designation): Ülkenin pazara giriş hakkını kullanacak havayolu işletmesini ismen belirleyip karşı tarafa bildirmesi.
• Sahiplik ve yönetimde etkin kontrol (SYEK): İşletme sahipliğinin önemli bölümünün ve yönetimdeki etkin rolün hangi ülke vatandaşlarında olacağını belirleyen düzenleme.
• Havaalanı slotu: Belirli bir zaman diliminde iniş kalkış yapma ve ilgili tüm havaalanı hizmetlerini kullanma hakkı veren tahsisat.

🌐 Tüm bölümler düzen içinde: https://ttinstituteacademy.com/tr/courses/havayolu-yonetimi-101/
🔔 Yeni bölümleri kaçırmamak için abone olun: https://youtube.com/@ttinstituteacademy?sub_confirmation=1

Yararlanılan kaynaklar:
Gerede, E. (2016). Havayolu işletmeciliğini etkileyen ekonomik düzenlemeler. E. Gerede ve A. E. Demirci (Ed.), Havayolu Yönetimi (3. Ünite) içinde. Eskişehir: Anadolu Üniversitesi Yayınları.

📚 Akademik Kullanım Notu: Bu içerik, yayımlanmış bir ders kaynağından yararlanılarak hazırlanmış destekleyici bir öğrenme materyalidir; ders kitaplarının, ders notlarının ve öğretim üyenizin anlatımının yerine geçmez. Sınav ve değerlendirmelerde esas alınacak kaynak, dersinizin resmî öğretim programı ile öğretim üyeniz tarafından önerilen kaynaklardır. Anlatımdaki sadeleştirme ve yorumlar öğretici amaçlıdır; olası hata, eksiklik veya güncelliğini yitirmiş bilgilerden doğabilecek sonuçlardan TT Institute Academy sorumlu tutulamaz. Derste geçen yasal düzenlemeler, kurum adları ve oranlar kaynağın yayımlandığı döneme aittir.

© TT Institute Academy – Tüm hakları saklıdır.