Aynı pazarda birbirine rakip olan iki havayolu işletmesi, aynı anda birbirinin yolcusunu taşıyan iş ortakları da olabilir. Peki bir işletme neden rakibiyle el sıkışır ve bu ortaklıkta kimliğini nasıl korur? Bu derste havayolu işbirliğinin ne olduğunu, onu satın alma, birleşme ve ortak girişimden ayıran özellikleri, işletmeleri işbirliğine yönelten etkenleri, işbirliklerinin amaç ve faydalarını, işbirliklerinin nasıl sınıflandırıldığını ve ayrıcalıklı satış, interline ve özel ücret anlaşmaları gibi temel işbirliği biçimlerini adım adım inceliyoruz.

Dönem notu: Bu derste geçen sahiplik sınırları, tasarruf tutarları ve işbirliği sayıları kaynağın yayımlandığı döneme aittir; güncel durum ilgili otoritelerin resmî kaynaklarından izlenmelidir.

Bu bölümde neler öğreneceksiniz?

• Havayolu işbirliğini tanımlamayı ve satın alma, birleşme, ortak girişim ve stratejik işbirliği kavramlarını birbirinden ayırt etmeyi
• Havayolu işbirliklerinin oluşumunda etkili olan çevresel etkenleri açıklamayı
• Ölçek, yoğunluk ve kapsam ekonomilerini ayırt etmeyi ve işbirliklerinin bunlardan nasıl yararlandığını açıklamayı
• Finansal ekonomiler, pazarlama ve markalaşma, pazar gücü ve öğrenme faydalarını açıklamayı
• Havayolu işbirliklerini hisse temelli ya da hisse temelli olmayan, stratejik ya da taktik, pazar odaklı ya da maliyet odaklı olarak sınıflandırmayı
• Ayrıcalıklı satış (franchising), interline ve özel ücret anlaşmalarını karşılaştırmayı

Bu bölümün özeti

1. İşbirliği nedir?

Neden gerekir? Hiçbir işletme yaşamını sürdürmek ve başarılı olmak için gereken kaynakların tamamına tek başına sahip olamaz; artan rekabet ve belirsizlik de diğer işletmelerin kaynaklarına erişmeyi gerekli kılar.

Tanım (işbirliği): Birbiriyle uyumlu ya da birbirini tamamlayan çıkar ve amaçlara sahip iki ya da daha fazla işletmenin karşılıklı fayda sağlamak üzere kurduğu iş ilişkisidir.

Temel boyutlar: Ortak amaç ve karşılıklı faydadır. Gerçek bir işbirliği, tarafların hepsinin yarar sağladığı kazan-kazan (win-win) ilkesiyle işler.

2. Satın alma, birleşme, ortak girişim ve stratejik işbirliği

Tanım (satın alma): Bir işletmenin diğerini satın almasıdır; satın alınan işletme kimliğini tamamen kaybeder, satın alan işletme tam sahiplik ve denetim elde eder.

Tanım (birleşme): İki ya da daha fazla işletmenin yeni bir ad altında faaliyetlerini birleştirmesidir; birleşen işletmelerin hepsi kimliğini kaybeder.

Tanım (ortak girişim): Ortakların, ortak amaçlar için kendilerinden bağımsız faaliyet gösteren ayrı bir örgüt kurmasıdır; ortaklar kendi kimliklerini korur. Havacılıkta ortak girişimler en ileri düzeydeki stratejik işbirlikleri sayılır ve “sanal birleşmeler” olarak da anılır.

Tanım (stratejik işbirliği): İki ya da daha fazla işletmenin belirli stratejik amaçlar için birlikte çalışma anlaşmasıdır. “Stratejik” sözcüğü, ortaklığın uzun dönemli amaçlar taşıdığını anlatır.

Karşılaştırma (kimlik): Stratejik işbirliklerini ve ortak girişimleri birleşme ve satın almalardan ayıran en önemli özellik, ortakların kimlik ve bağımsızlıklarını korumasıdır. Bu nedenle stratejik işbirlikleri daha esnektir ve istenildiğinde işbirliğinden ayrılmak daha kolaydır.

3. Havayolu işbirliği

Dikey ve yatay ilişkiler: Havayolu işletmeleri yolculuğu üretebilmek için turizm, yer hizmetleri, bakım ve ikram işletmeleriyle dikey ilişkiler kurar. Bu derste ele alınan havayolu işbirlikleri ise benzer faaliyetleri yürüten havayolu işletmeleri arasındaki yatay ilişkilerdir.

Tanım (havayolu işbirliği): Rekabet gücünü ve genel performansı artırmak için tarife planlama, yer hizmetleri, teknoloji geliştirme, pazarlama, satış ve bakım gibi alanlarda ortak faaliyet yürütmek üzere iki ya da daha fazla havayolu işletmesi arasında yapılan düzenlemedir.

Temel istek: Tek başına erişilemeyen pazarlara ortaklar aracılığıyla erişmek ve küresel bir ağ yaratmaktır. Bu yüzden ortakların işbirliğine getirdiği en kritik kaynak, sahip oldukları uçuş ağlarıdır.

4. İşbirliklerinin oluşumunda etkili olan etkenler

Ekonomik dalgalanmalar: Sermaye ve işgücü yoğun bu sektörde maliyetleri azaltma baskısı yaratır; maliyet ve riskleri paylaşmak işbirliğine yönelmenin bir nedenidir.

Serbestleşme ve liberalleşme: Pazarları rekabete açmış, özelleştirmelerle birlikte sektörü belirsizliğin yüksek olduğu dinamik bir yapıya dönüştürmüştür. İşbirlikleri artan rekabet ve belirsizlikle baş etmenin bir yoludur.

Küreselleşme: Yolcular dünyanın herhangi bir noktasından herhangi bir noktasına kesintisiz yolculuk ister; bu da küresel ağ gereksinimi doğurur.

Süren ekonomik düzenlemeler: Uluslararası taşımacılık ikili anlaşmalarla düzenlendiği için işletmeler, yabancı ortaklarla işbirliği yaparak pazara erişim kısıtlarını ihlal etmeden aşmaya çalışır.

Sahiplik ve etkin denetim (etkin kontrol): Kaynağa göre ABD’de yabancı yatırımcılar bir havayolu işletmesinin hisselerinin en çok %25’ine, AB’de en çok %49’una sahip olabiliyordu. Bu düzenlemeler ve birleşmelerin rekabeti azaltacağı kaygısıyla otorite onayına bağlı olması, sınır ötesi birleşmeyi neredeyse olanaksızlaştırır ve işletmeleri işbirliğine yöneltir.

5. Ölçek ekonomileri ve sinerjiler

Amaçların özü: İşbirliklerinin amaçları özünde ürüne dayalıdır: daha geniş ağ, daha yüksek doluluk, daha büyük pazar payı ve kaynakların paylaşılması.

Tanım (ölçek ekonomileri): Toplam üretim miktarı arttıkça birim maliyetin düşmesidir; çoğunlukla sabit maliyetlerin daha fazla üretime yayılmasından doğar.

Sınırı: Son otuz yılın çalışmaları, büyük havayolu işletmelerinin beklendiği kadar düşük birim maliyete sahip olmadığını göstermiştir; çünkü yakıt, iniş ve seyrüsefer ücretleri ve yolcu hizmetleri gibi üretimle artan değişken maliyetler toplam maliyetin yarısından fazlasını oluşturur.

Sinerjiler: Bu nedenle işbirlikleri asıl yararı sinerjilerden sağlar: ortak satın alma (yakıt, yedek parça, ikram), ortak yatırım (bekleme salonu, rezervasyon sistemleri) ve havaalanı tesis ve faaliyetlerinin paylaşılması. Örnek: Kaynakta bir küresel işbirliği grubunun ortak yakıt alımından yılda 27 milyon ABD doları tasarruf ettiği belirtilir.

Gerçekleşemeyen sinerji: Ortak uçak alımı gibi derin sinerjiler, filo ve işlem birliği gerektirdiği için gerçekleşememiştir.

6. Yoğunluk ekonomileri

Tanım (yoğunluk ekonomileri): Ağ büyüklüğü sabitken artan yolcu trafiğiyle birim maliyetin düşmesidir.

Karşılaştırma (ölçek ve yoğunluk): Ölçek ekonomileri yalnızca üretim miktarının (AKK) artmasıyla elde edilir; yoğunluk ekonomileri ise aynı ağda taşınan trafiğin artmasıyla ortaya çıkar. Araştırmalar işbirliklerinin en önemli faydasının artan trafik olduğunu gösterir.

Nasıl oluşur? Daha yüksek doluluk, birim maliyeti düşük büyük uçakların kullanılması ve filo ile ekibin daha verimli kullanılması bu ekonomileri yaratır.

Tanım (hat yoğunluğu ve ağ ekonomileri): Tek bir şehir çiftinde ortaya çıkan yoğunluk ekonomisine hat yoğunluğu, bütün ağda ortaya çıkana ağ ekonomileri denir.

En etkili yol: Ortaklar arasında kurulan topla-dağıt (hub-and-spoke) ağı, hem merkezde hem çevre havaalanlarında toplanan yolcu sayısını artırdığı için yoğunluk ekonomilerinden yararlanmanın en etkili yoludur.

7. Kapsam ekonomileri

Tanım (kapsam ekonomileri): Birden fazla ürünü birlikte üretmenin her birini ayrı üretmekten daha ucuz olmasıdır.

Havacılıkta ürün: Havayolu taşımacılığında her başlangıç-varış noktası bileşimi ayrı bir üründür. Ağa yeni noktalar eklendikçe mevcut havaalanı donanımı ve insan kaynağı daha çok ürüne yayılır; bu yüzden kapsam ekonomilerine “ağ büyüklüğü ekonomileri” de denir.

İşbirliğinin katkısı: İşbirlikleri, hizmet verilen noktaları fiziksel olarak artırmadan ağı genişletir. Kod paylaşımı, marka, sık uçan yolcu programları ve dağıtım kanalları bu ekonomilerin başlıca kaynaklarıdır.

8. Finansal ekonomiler, pazarlama, pazar gücü ve öğrenme

Finansal ekonomiler: Küresel işbirlikleri coğrafi çeşitlilik sağlar; bir ülke ekonomisindeki düşüş, talebin sürdüğü başka pazarlarla dengelenebilir.

İşbirliği ve mali zorluk: Tarihsel olarak işbirliği oluşumunun en yoğun olduğu dönemler, sektörün mali açıdan zorlandığı dönemlerle örtüşür. Kaynağa göre 1998’de bir önceki yıla göre %32 artışla 502 havayolu işbirliği kaydedilmiş, mali zorlukların derinleştiği 2001’de işbirliği sayısı daha da artmıştır.

Pazarlama ve markalaşma: Geniş bir ağ, birleştirilmiş sık uçan yolcu programları (SUYP) ve güçlü bir marka çatısı yolcu sadakatini artırır. Yöneticilerin çoğu işbirliğinin asıl faydasının azalan maliyetten çok artan gelir olduğunu düşünür.

Tanım (pazar gücü): Bir işletmenin rakiplerin pazara girişini zorlaştırabilme ya da rekabetçiliklerini azaltabilme gücüdür. Örnek: Merkez havaalanında slotların ve kapıların çoğunu elinde tutan işletme güçlü konumdadır.

Fiyatlara etkisi: Araştırmalar, işbirliklerinin merkezden merkeze (hub-to-hub) doğrudan uçuşlarda fiyatları artırabildiğini, bağlantılı uçuşlarda ise rekabeti artırıp fiyatları düşürebildiğini gösterir.

Öğrenme: İşbirliğine katılan işletme iki yolla öğrenir: operasyon, bilgi teknolojileri, müşteri hizmetleri ve emniyet standartlarını uyumlaştırdığı bütünleşme süreciyle ve ortak günlük operasyonlarda ortakların en iyi uygulamalarından (best practices). Ortak veri tabanları farklı pazarlardaki müşteri beklentilerini daha doğru anlamayı sağlar.

9. İşbirliklerinin sınıflandırılması

Tanım (hisse temelli işbirliği): Ortaklardan birinin diğerinin hissesini aldığı ya da hisselerin karşılıklı değiştirildiği işbirliğidir. Hisse temelli olmayan işbirliğinde ise hisse ilişkisi yoktur.

Hisse ilişkisinin iki yüzü: Hisse ilişkisi bağlılığı güçlendirebilir, ancak riski de artırır: Ortak mali sıkıntıya düşerse yatırım değer kaybeder.

Karşılaştırma (stratejik ve taktik): Stratejik işbirlikleri satıştan bakıma uzanan geniş, derin ve uzun vadeli işbirlikleridir; taktik işbirlikleri ise genellikle bir ya da birkaç hatta kod paylaşımı gibi dar kapsamlı ve kısa vadelidir.

Karşılaştırma (pazar odaklı ve maliyet odaklı): Pazar odaklı işbirlikleri kod paylaşımı, tarife koordinasyonu ve SUYP birleştirme yoluyla geliri artırmayı; maliyet odaklı işbirlikleri ise ortak hizmet, ortak bakım ve varlık paylaşımıyla maliyeti azaltmayı hedefler. Uygulamada çoğu işbirliği iki amacı birlikte taşır.

10. Ayrıcalıklı satış, interline ve özel ücret anlaşmaları

Tanım (ayrıcalıklı satış; franchising): Güçlü markalı büyük bir havayolu işletmesinin, daha küçük bir işletmeye uçak boyaması, kabin tasarımı, üniforma, logo ve marka adını kullanma hakkı vermesidir. Küçük işletme başlangıç yetkilendirme bedeli ve sürekli lisans bedeli öder.

Neden yapılır? Daha düşük maliyetli küçük işletme, büyük işletmenin verimli çalışamayacağı düşük trafikli kısa hatlarda onun adına uçarak ağını besler.

Tanım (interline anlaşması): En basit işbirliği biçimidir. Yolcu tek biletle A’dan B’ye bir işletmeyle, B’den C’ye başka bir işletmeyle uçar; taraflar birbirinin biletini kabul eder ve bagaj aktarımını eşgüdümler.

Gelir nasıl paylaşılır? Gelir genellikle IATA standardına göre uçulan mile oranla paylaşılır. Yolcu her hat için ayrı fiyatların toplamı yerine tek bir fiyat öder.

Tanım (özel ücret anlaşması; special prorate agreement): Interline’ın bir üst düzeyidir; taraflar birbirinin yolcusunu taşımak için daha uygun fiyatlar uygular ve kod paylaşımına girmeden ağlarını genişletir.

Karşılaştırma (üç biçim): Ayrıcalıklı satışta marka kimliği paylaşılır; interline’da bilet ve bagaj aktarımı paylaşılır; özel ücret anlaşmasında buna ek olarak daha uygun fiyatlar uygulanır.

Kısacası

Havayolu işbirlikleri, ortakların kimliğini koruyarak tek başına erişilemeyen pazarlara ve küresel bir ağa ulaşmanın yoludur. Düzenlemeler sınır ötesi birleşmeyi zorlaştırdığı için işbirliği öne çıkar. Ölçek ekonomilerinin katkısı sınırlıdır; asıl kazanç yoğunluk ve kapsam ekonomilerinden, pazarlama ve markalaşmadan gelir. İşbirlikleri hisse, kapsam ve amaç açısından sınıflandırılır ve ayrıcalıklı satıştan interline’a farklı biçimlerde kurulur.

Anahtar kavramlar

• İşbirliği: Uyumlu ya da birbirini tamamlayan amaçlara sahip işletmelerin karşılıklı fayda için kurduğu iş ilişkisi.
• Havayolu işbirliği: Rekabet gücünü artırmak için iki ya da daha fazla havayolu işletmesinin belirli alanlarda ortak faaliyet yürütmek üzere yaptığı düzenleme.
• Satın alma: Bir işletmenin diğerini satın alması ve satın alınan işletmenin kimliğini tamamen kaybetmesi.
• Birleşme: İki ya da daha fazla işletmenin yeni bir ad altında faaliyetlerini birleştirmesi ve hepsinin kimliğini kaybetmesi.
• Ortak girişim: Ortakların kimliklerini koruyarak ortak amaçlar için ayrı ve bağımsız bir örgüt oluşturduğu en ileri işbirliği biçimi; “sanal birleşme”.
• Stratejik işbirliği: Ortakların bağımsızlığını koruyarak uzun dönemli stratejik amaçlar için birlikte çalıştığı geniş kapsamlı işbirliği.
• Taktik işbirliği: Kod paylaşımı gibi belirli faaliyetlere odaklanan dar kapsamlı ve kısa vadeli işbirliği.
• Ölçek ekonomileri: Toplam üretim miktarı arttıkça birim maliyetin düşmesi.
• Yoğunluk ekonomileri: Ağ büyüklüğü sabitken artan yolcu trafiğiyle birim maliyetin düşmesi.
• Kapsam ekonomileri (ağ büyüklüğü ekonomileri): Birden fazla ürünün birlikte üretilmesinin her birini ayrı üretmekten daha ucuz olması.
• Pazar gücü: Bir işletmenin rakiplerin pazara girişini zorlaştırabilme ya da rekabetçiliklerini azaltabilme gücü.
• Hisse temelli işbirliği: Ortaklardan birinin diğerinin hissesini aldığı ya da hisselerin karşılıklı değiştirildiği işbirliği.
• Ayrıcalıklı satış (franchising): Büyük bir havayolu işletmesinin marka kimliğini lisans bedeli karşılığında daha küçük bir işletmenin kullanımına açması.
• Interline anlaşması: Tarafların birbirinin biletini kabul ettiği, yolcunun tek biletle birden fazla işletmeyle aktarmalı yolculuk yapabildiği anlaşma.
• Özel ücret anlaşması (special prorate agreement): Tarafların birbirinin yolcusunu taşımak için interline’a göre daha uygun fiyat uyguladığı anlaşma.

🌐 Tüm bölümler düzen içinde: https://ttinstituteacademy.com/tr/courses/havayolu-yonetimi-101/
🔔 Yeni bölümleri kaçırmamak için abone olun: https://youtube.com/@ttinstituteacademy?sub_confirmation=1

Yararlanılan kaynaklar:
Demirci, A. E. (2016). Havayolu işbirlikleri. E. Gerede ve A. E. Demirci (Ed.), Havayolu Yönetimi (7. Ünite) içinde. Eskişehir: Anadolu Üniversitesi Yayınları.

📚 Akademik Kullanım Notu: Bu içerik, yayımlanmış bir ders kaynağından yararlanılarak hazırlanmış destekleyici bir öğrenme materyalidir; ders kitaplarının, ders notlarının ve öğretim üyenizin anlatımının yerine geçmez. Sınav ve değerlendirmelerde esas alınacak kaynak, dersinizin resmî öğretim programı ile öğretim üyeniz tarafından önerilen kaynaklardır. Anlatımdaki sadeleştirme ve yorumlar öğretici amaçlıdır; olası hata, eksiklik veya güncelliğini yitirmiş bilgilerden doğabilecek sonuçlardan TT Institute Academy sorumlu tutulamaz. Derste geçen düzenlemeler, oranlar ve sayısal veriler kaynağın yayımlandığı döneme aittir.

© TT Institute Academy – Tüm hakları saklıdır.