Bir uçak kalkışa hazırlandığında kabindeki her boş koltuk, havayolu işletmesi için bir daha geri gelmeyecek bir gelirdir. Bu derste havayolu taşımacılığında talebin ve arzın nasıl tanımlandığını, talebin fiyata, gelire ve seyahat süresine ne kadar duyarlı olduğunu gösteren esneklik kavramını, arz ve talebin hangi göstergelerle ölçüldüğünü, havayolu talebini etkileyen altı etken grubunu ve havayolu taşımacılığı sektörünü diğer sektörlerden ayıran özellikleri hesap örnekleriyle inceliyoruz.

Bu bölümde neler öğreneceksiniz?

• Talebi tanımlamayı ve talep tahmininin neden önemli olduğunu açıklamayı
• Esnekliği tanımlamayı; fiyat, gelir ve seyahat süresi esnekliğini ayırt etmeyi ve basit örneklerle hesaplamayı
• Havayolu arzını tanımlamayı ve arzı sınırlayan kısıtları sıralamayı
• AKK, ÜYK, ATK, ÜTK ve doluluk oranı göstergelerini tanımlamayı ve hesaplamayı
• Havayolu talebini etkileyen etkenleri altı grupta sınıflandırmayı
• Havayolu taşımacılığı sektörünün temel özelliklerini nedenleriyle açıklamayı

Bu bölümün özeti

1. Talep ve talep tahmini

Tanım: Talep, müşterilerin belirli bir zaman diliminde çeşitli fiyat düzeylerinde satın almaya razı oldukları ya da satın almaya güçlerinin yettiği mal veya hizmet miktarıdır.

Neden önemlidir? Talebi doğru tahmin etmek, havayolu işletmesinin yüksek doluluk oranlarına ulaşması için çok önemlidir. Tahmin yanlışsa iki sonuç doğar:

• Pazara sunulan kapasite talepten fazlaysa doluluk oranı düşer, uçaklar yarı boş uçar ve işletme zarar edebilir.
• Kapasite talebin altında kalırsa işletme elde edebileceği gelirden olur ve yolcular rakiplere ya da başka seçeneklere yönelir.

Arz ile ilişkisi: Arz ve talep birbirini etkiler. Havayolu işletmeleri ürün bileşenlerini müşteri isteklerine göre ayarlayarak talebi artırmaya ya da mevcut talebi kendine çekmeye çalışır.

2. Esneklik (elastikiyet)

Tanım: Esneklik, tüketicilerin ve üreticilerin piyasa koşullarındaki değişmelere ne kadar tepki gösterdiğini ölçen bir göstergedir. Talep edilen miktardaki yüzde değişimin, onu etkileyen değişkendeki yüzde değişime oranı olarak hesaplanır:

Esneklik = Talep edilen miktardaki yüzde değişim / Etkileyen değişkendeki yüzde değişim

Neden kullanılır? Talebi etkileyen etkenlerden hangilerinin daha etkili olduğunu görmeyi sağlar.

Esnekliğin türleri:

• Talebin fiyat esnekliği: Talep edilen miktardaki yüzde değişimin fiyattaki yüzde değişime oranıdır. Fiyat artınca talep düştüğü için bu değer genellikle eksi işaretli çıkar (örneğin -0,4 ya da -2,0); yolcuların fiyata duyarlılığını karşılaştırırken sayının büyüklüğüne bakılır.
• Talebin gelir esnekliği: Talep edilen hizmet miktarındaki yüzde değişimin müşterilerin gelirindeki yüzde değişime oranıdır.
• Seyahat süresi esnekliği: Talebin seyahat süresindeki değişime duyarlılığıdır ve benzer biçimde hesaplanır.

Nasıl yorumlanır? Esnekliğin (sayı olarak) 1’den büyük olması, fiyattaki değişimin talepte daha büyük bir değişime yol açtığını, yani yolcunun fiyata çok duyarlı olduğunu gösterir. 1’den küçük olması ise talebin fiyat değişimine daha az tepki verdiğini gösterir.

Hesap örneği 1: Bir hatta bilet fiyatları yüzde 40 artarken talep yüzde 60 azalırsa fiyat esnekliği 60 / 40 = 1,5 olarak bulunur. 1,5 değeri 1’den büyük olduğu için bu hattaki yolcular fiyata çok duyarlıdır.

Hesap örneği 2 (iş ve eğlence pazarı): Genel olarak iş amaçlı yolcuların fiyat esnekliği eğlence amaçlı yolculardan düşüktür.

• İş amaçlı bir pazarda 50 kişilik bir grubun fiyat esnekliği -0,4, bilet fiyatı 1.000 TL olsun. Fiyat yüzde 20 artarsa talep yüzde 8 (0,4 × 20) azalır ve yolcu sayısı 46’ya iner. Gelir 50 × 1.000 = 50.000 TL’den 46 × 1.200 = 55.200 TL’ye yükselir.
• Eğlence amaçlı bir pazarda 300 kişilik bir uçakta fiyat esnekliği -2,0 olsun. Aynı yüzde 20’lik artış talebi yüzde 40 (2,0 × 20) azaltır, yolcu sayısı 180’e iner. Gelir 300.000 TL’den 180 × 1.200 = 216.000 TL’ye düşer.

Sonuç: Havayolu işletmeleri fiyatlarını pazarın esnekliğine göre ayarlar. Esnekliği düşük pazarda fiyat artışı geliri artırabilirken esnekliği yüksek pazarda geliri düşürebilir.

Esnekliği neler değiştirir? Fiyat esnekliği rekabet durumuna, alternatif ulaşım seçeneklerine ve pazardaki düzenlemelere göre değişir. Örneğin açık denizdeki bir ada için havayolunun güçlü bir alternatifi olmadığından talebin fiyat esnekliği düşüktür. Alternatif ulaşım olanağı fazla olduğu için kısa mesafeli hatlarda seyahat süresi esnekliği uzun mesafeli hatlardan yüksektir.

3. Havayolu arzı

Tanım: Arz, üreticilerin belirli bir fiyattan satmaya razı oldukları ya da satabilecekleri mal veya hizmet miktarıdır. Havayolu arzı ise belirli bir zaman diliminde, belirli bir pazarda, belirli bir fiyattan, belirli sayıda koltuk kapasitesinin işletme tarafından müşterilere sunulmasıdır.

Arzı sınırlayan kısıtlar: uçak kapasitesi, havaalanı kapasitesi, havayolu kapasitesi, yolcu talebi ve slot tahsisi. Slot, havaalanında bir uçağın kalkışı ya da inişi için ayrılan zaman aralığıdır.

Pazar yapısına göre fark: Serbest rekabetin olduğu pazarlarda arz (uçak tipi, sefer sayısı ve saati) işletme tarafından serbestçe belirlenir. Ekonomik düzenlemelerin olduğu pazarlarda ise kapasite sınırlanabilir ve bu serbestlik azalır.

4. Arz ve talebin ölçülmesi

• Arz edilen koltuk kilometre (AKK; ASK): İşletmenin pazara sunduğu hizmet miktarını, yani satışa sunulan koltukların kaç kilometre taşıma yapabileceğini gösterir. Hesap: Uçuş sayısı × koltuk kapasitesi × uçuş mesafesi. Örnek: 180 koltuklu bir uçakla 1.000 km’lik bir hatta yapılan tek uçuş 180.000 AKK üretir.
• Arz edilen ton kilometre (ATK): AKK’nin kargo tarafındaki karşılığıdır.
• Ücretli yolcu kilometre (ÜYK; RPK): Ücret karşılığı taşınan yolcu sayısının uçuş mesafesiyle çarpımıdır; arz edilen üretimin satılan kısmını, yani talebi gösterir. Örnek: Aynı uçuşta 135 ücretli yolcu varsa 135 × 1.000 = 135.000 ÜYK elde edilir.
• Ücretli ton kilometre (ÜTK): Ücretli olarak taşınan yükün mesafesini gösterir; ÜYK’nin yükteki karşılığıdır.
• Mesafe bazen kilometre yerine mil olarak ölçülür.

Doluluk oranı (load factor): Arz edilen kapasitenin ne kadarının satıldığını gösteren ve maliyet ile gelir çözümlemelerinde sık kullanılan bir verimlilik göstergesidir.

Doluluk oranı = (ÜYK / AKK) × 100

Örnek: Bir hatta ÜYK 90.000, AKK 120.000 ise doluluk oranı (90.000 / 120.000) × 100 = yüzde 75’tir. Yukarıdaki tek uçuş örneğinde ise (135.000 / 180.000) × 100 = yüzde 75’tir.

5. Havayolu talebini etkileyen etkenler

Talebin temel belirleyicileri arasında bilet fiyatları, yolcuların gelir düzeyi, rakiplerin ve diğer ulaşım araçlarının fiyatları, pazardaki yolcu sayısı, fiyat beklentileri, ekonomik koşullar, yolcu tercihleri, müşteri bağlılığı, uçuştaki olanaklar, uçuş sıklığı, emniyet düzeyi ve salgın hastalıklar ya da güvenlik sorunları gibi olağan dışı gelişmeler vardır. Bu etkenler altı grupta toplanır:

1. Demografik etkenler: Toplam nüfus, çalışan nüfus ve seyahat etme oranı. Örnek: nüfusu ve çalışan sayısı yüksek bir şehir.
2. Coğrafi etkenler: Şehirler arasındaki konum, mesafe ve iklim koşulları. Feribot ya da otobüsle kısa sürede gidilebilen yakın şehirler arasında, havaalanında geçen süre de eklendiğinde havayolunun şansı azalır. Uzak adalarda ya da kışı sert geçen, karayolunun zor olduğu bölgelerde ise durum tersine döner.
3. Ekonomik etkenler: Gelir düzeyi en önemli belirleyicilerden biridir; gelir arttıkça seyahat artar. Şehirler ve ülkeler arasındaki ekonomik ve ticari etkileşim de talebi artırır.
4. Sosyokültürel etkenler: Tatil alışkanlıkları, resmî ve dinî bayramların süresi, seyahate karşı tutum, çalışmak için göç edenlerin ve dinî amaçlı seyahat edenlerin uçuşları.
5. Havayolu ürünü bileşenlerinin özellikleri: Bilet fiyatı, kapıdan kapıya toplam seyahat süresi, uçuş sıklığı, zamanında kalkış, doğrudan ya da aktarmalı uçuş, uçuş ağının büyüklüğü, kalkış ve varış saatlerinin uygunluğu, uzun mesafede konfor, sık uçan yolcu programları ve emniyet. İş amaçlı yolcular için seyahat süresi ve uçuş sıklığı çoğu zaman fiyattan daha önemlidir.
6. Diğer taşımacılık seçeneklerinin (ikame ulaşımın) özellikleri: Yolcu fiyat, süre, zaman ve konforu birlikte değerlendirerek seçim yapar. Özellikle kısa mesafeli hatlarda havayolu; karayolu, hızlı tren ve deniz yoluyla rekabet eder. Örnek: aynı hatta hızlı tren seferlerinin başlaması.

Talebin diğer özellikleri: Havayolu talebi turizm gibi pek çok sektörün girdisidir; kaynakta dünyadaki turizm faaliyetlerinin yarıya yakınının havayoluyla gerçekleştiği belirtilir. Talep değişkendir ve mevsimseldir: okulların kapalı olduğu yaz ayları, yılbaşı ve bayramlar gibi dönemlerde zirve yapar; haftanın günlerine ve saatlerine göre bile değişir. Havayolu işletmeleri yaz ve kış tarifeleriyle arzı talebe göre ayarlar, yoğun olmayan dönemlerde kampanyalarla talebi artırmaya çalışır.

6. Havayolu taşımacılığı sektörünün özellikleri

1. Ölçek ve kapsam ekonomileri: Ölçek ekonomisi, üretim miktarı arttıkça uzun dönemde ortalama maliyetin düşmesidir; havayolu işletmeleri sefer sayısını ve ÜYK’yi artırarak bundan yararlanabilir, ancak kaynakta bunun her zaman mümkün olmadığını ileri süren görüşlere de yer verilir. Kapsam ekonomisi ise kaynakların birden çok ürüne paylaştırılmasıyla birim maliyetin düşmesidir. Fark: ölçek ekonomisi aynı üründen daha çok üretmekle, kapsam ekonomisi aynı kaynakla birden çok ürün sunmakla ilgilidir.
2. Oligopol pazar yapısı: Oligopol, az sayıda işletmenin faaliyet gösterdiği, ürünlerin benzer ve pazara giriş engellerinin yüksek olduğu pazardır. Bir şehir çifti pazarında genellikle yalnızca birkaç işletme faaliyet gösterir. Giriş engelleri; ekonomik düzenlemelerden, yüksek yatırım ve işletme maliyetlerinden, yetişmiş işgücü bulmanın güçlüğünden, büyük havaalanlarındaki slot sorunlarından ve mevcut büyük işletmelerin geniş ağlarının sağladığı üstünlükten kaynaklanır. İşletmeler arasında karşılıklı bağımlılık vardır: birinin fiyat kararı diğerlerini doğrudan etkiler. Neden-sonuç: Sürekli fiyat indirimine dayalı bir rekabet tüm işletmelerin gelirini aşındırabileceği için işletmeler hizmet bileşenlerini farklılaştırarak fiyat dışı rekabete yönelir.
3. Kapasite yönetiminin güçlüğü: Sektör dünya ekonomisiyle yakından ilişkilidir; ekonomik yavaşlamalar ve krizler talebi düşürür, kapasite fazlası birim maliyetleri yükseltip gelirleri azaltır. Kaynakta 1970’lerdeki petrol krizi, 1990’ların başındaki bölgesel kriz, 2000’lerin başındaki güvenlik ve salgın kaynaklı daralmalar ile 2008–2009 küresel finans krizi bu tür dönemlere örnek gösterilir. Havayolu işletmeleri sabit sayıdaki koltukları en yüksek geliri sağlayacak biçimde satmak için gelir yönetimini kullanır.
4. Yüksek işgücü ve yakıt maliyetleri: Sektör petrol fiyatlarındaki artışlardan en çok etkilenen sektörlerin başındadır. Nitelikli işgücü gereksinimi işgücü maliyetlerini yükseltir; ülkeden ülkeye değişen sendikalaşma oranı da ücret düzeyini etkileyen etkenler arasındadır.
5. Serbestleşme, liberalleşme ve özelleştirme: 1980’lere kadar dünyanın en sıkı düzenlenen sektörlerinden biri olan havayolu taşımacılığında pazarlar giderek serbestleşmiş ve devletin sahiplik rolü azalmıştır. Bu konu 3. ünitede (Hafta 5–6) ayrıntılı ele alınır.

Kısacası

Havayolu işletmesi için talebi doğru tahmin etmek, kapasiteyi doğru ayarlamanın ön koşuludur. Esneklik talebin fiyata, gelire ve seyahat süresine duyarlılığını gösterir; arz ve talep AKK, ÜYK ve doluluk oranıyla ölçülür. Talep demografik, coğrafi, ekonomik ve sosyokültürel etkenlerin yanında ürün bileşenleri ve diğer ulaşım seçenekleriyle şekillenir. Sektör; ölçek ve kapsam ekonomileri, oligopol yapı, kapasite yönetiminin güçlüğü ve yüksek maliyetlerle diğer sektörlerden ayrılır.

Anahtar kavramlar

• Talep: Müşterilerin belirli bir dönemde çeşitli fiyatlardan satın almaya razı oldukları mal veya hizmet miktarı.
• Esneklik: Talep edilen miktardaki yüzde değişimin, onu etkileyen değişkendeki yüzde değişime oranı.
• Talebin fiyat esnekliği: Talep edilen miktardaki yüzde değişimin fiyattaki yüzde değişime oranı.
• Talebin gelir esnekliği: Talep edilen miktardaki yüzde değişimin gelirdeki yüzde değişime oranı.
• Seyahat süresi esnekliği: Talebin seyahat süresindeki değişime duyarlılığı.
• Havayolu arzı: Belirli bir dönemde, belirli bir pazarda ve fiyattan müşteriye sunulan koltuk kapasitesi.
• Slot: Havaalanında bir uçağın kalkışı ya da inişi için ayrılan zaman aralığı.
• Arz edilen koltuk kilometre (AKK; ASK): Uçuş sayısı × koltuk kapasitesi × uçuş mesafesi; arz göstergesi.
• Ücretli yolcu kilometre (ÜYK; RPK): Ücretli yolcu sayısı × uçuş mesafesi; talep göstergesi.
• Arz edilen ton kilometre (ATK) ve ücretli ton kilometre (ÜTK): AKK ve ÜYK’nin kargo tarafındaki karşılıkları.
• Doluluk oranı (load factor): (ÜYK / AKK) × 100; arz edilen kapasitenin satılan kısmı.
• Ölçek ekonomisi: Üretim miktarı arttıkça uzun dönemde ortalama maliyetin düşmesi.
• Kapsam ekonomisi: Kaynakların birden çok ürüne paylaştırılmasıyla birim maliyetin düşmesi.
• Oligopol pazar: Az sayıda işletmenin faaliyet gösterdiği, giriş engellerinin yüksek ve işletmelerin karşılıklı bağımlı olduğu pazar.
• Gelir yönetimi: Sabit sayıdaki koltukların değişken fiyatlarla, uçuş başına geliri en yüksek kılacak biçimde satışa sunulması.

🌐 Tüm bölümler düzen içinde: https://ttinstituteacademy.com/tr/courses/havayolu-yonetimi-101/
🔔 Yeni bölümleri kaçırmamak için abone olun: https://youtube.com/@ttinstituteacademy?sub_confirmation=1

Yararlanılan kaynaklar:
Sarılgan, A. E. (2016). Havayolu işletmeciliğine ilişkin temel kavramlar. E. Gerede ve A. E. Demirci (Ed.), Havayolu Yönetimi (1. Ünite) içinde. Eskişehir: Anadolu Üniversitesi Yayınları.

📚 Akademik Kullanım Notu: Bu içerik, yayımlanmış bir ders kaynağından yararlanılarak hazırlanmış destekleyici bir öğrenme materyalidir; ders kitaplarının, ders notlarının ve öğretim üyenizin anlatımının yerine geçmez. Sınav ve değerlendirmelerde esas alınacak kaynak, dersinizin resmî öğretim programı ile öğretim üyeniz tarafından önerilen kaynaklardır. Anlatımdaki sadeleştirme ve yorumlar öğretici amaçlıdır; olası hata, eksiklik veya güncelliğini yitirmiş bilgilerden doğabilecek sonuçlardan TT Institute Academy sorumlu tutulamaz. Derste geçen örnek fiyatlar ve sektör bilgileri kaynağın yayımlandığı döneme aittir.

© TT Institute Academy – Tüm hakları saklıdır.