Havacılık yazınında sık dile getirilen bir değerlendirmeye göre rekabet artık tek tek havayolu işletmeleri arasında değil, küresel havayolu işbirliği grupları arasında yaşanmaktadır. Peki tek bir işletmenin ulaşamayacağı yüzlerce ülkeye bir grup nasıl ulaşır ve yolcu bundan ne kazanır? Bu derste küresel grupların yapı taşları olan işbirliği biçimlerini (karşılıklı yer hizmetleri ve bekleme salonu anlaşmaları, sık uçan yolcu programlarının paylaşılması, kod paylaşımı ve ortak girişimler), antitröst muafiyetini ve üç büyük küresel işbirliği grubunun nasıl ortaya çıktığını adım adım inceliyoruz.

Dönem notu: Bu derste geçen işbirliği gruplarına ilişkin kuruluş bilgileri, pazar payları ve sayısal veriler kaynağın yayımlandığı döneme aittir; grupların güncel yapısı ve üyelikleri zaman içinde değişebilir.

Bu bölümde neler öğreneceksiniz?

• Karşılıklı yer hizmetleri ve bekleme salonu anlaşmalarını ve sık uçan yolcu programlarının paylaşılmasını açıklamayı
• Kod paylaşımını tanımlamayı ve havayolu işletmeleri ile yolcular açısından sağladığı üstünlükleri açıklamayı
• Ortak girişimi ve antitröst muafiyetini tanımlamayı ve muafiyetin neden zor alındığını açıklamayı
• Küresel işbirliği gruplarının ortaya çıkışını serbestleşme ve topla-dağıt ağ yapısıyla ilişkilendirmeyi
• Üç büyük küresel işbirliği grubunu ve bu grupların ortak yapısal özelliklerini tanımlamayı
• Rekabetin neden işbirliği grupları arasında yaşandığını açıklamayı

Bu bölümün özeti

1. Karşılıklı yer hizmetleri ve bekleme salonu anlaşmaları

Tanım (karşılıklı yer hizmetleri anlaşması): Ortak havayolu işletmelerinin check-in, bagaj işlemleri, uçak bakımı ve müşteri hizmetleri gibi kalkış ve varış havaalanlarındaki hizmetleri karşılıklı ya da ortaklaşa yürüttüğü; yolcu bekleme salonlarını, terminal olanaklarını ve tesisleri paylaştığı anlaşmadır.

Amaç: Yolcu hizmetlerini eşgüdümlemek, kolaylaştırmak ve iyileştirmektir.

Örnek: Bağlantılı yolculuk yapan yolcu, ilk havaalanında bütün seferleri için check-in yapabilir; bagajı aktarma noktalarında kendisi uğraşmadan sonraki sefere aktarılır.

Ev sahibi üye: Bazı işbirliklerinde her merkez havaalanında bir üye “ev sahibi” olarak tayin edilir ve o havaalanında bütün üyelerin yer hizmetlerini üstlenir. Böylece hem hizmet kalitesi artar hem de maliyet üstünlüğü sağlanır.

2. Sık uçan yolcu programlarının paylaşılması

Tanım (SUYP paylaşımı): Yolcuların işbirliği üyesi farklı havayolu işletmeleriyle uçarken kazandıkları milleri tek bir hesapta biriktirmesine ve kullanmasına olanak veren anlaşmadır.

Önemi: Sık uçan yolcu programlarının (SUYP) paylaşımı küresel uçuş ağını destekleyen en önemli uygulamalardan biridir.

Yolcu davranışına etkisi: Mil puanlarının bölünmesini istemeyen yolcular işbirliği üyeleriyle uçmayı tercih etme eğilimindedir; bu da yolcu sadakatini tek bir işletmeden bütün işbirliğine taşır.

Neyi gerektirir? Bu tür anlaşmalar genellikle tarife ve pazar koordinasyonu içeren kod paylaşımı anlaşmalarını da gerektirir.

3. Kod paylaşımı

Tanım (uçuş kodu): Bilet, bilgisayarlı rezervasyon sistemi (BRS), tarife rehberi ve havaalanı bilgi ekranlarında havayolu işletmesini tanımlayan koddur.

Tanım (kod paylaşımı): Taraflardan her birinin kendi uçuş koduyla diğerinin seferine bilet satmasına izin veren ticari bir anlaşmadır.

Örnek (kurgusal kodlar): “XA 123” koduyla bir işletmenin yaptığı sefer, ortağının sistemlerinde “YB 456” koduyla da satılabilir. Seferi fiilen yapmayan işletme, BRS ekranlarında kendi koduyla yer alır ve seferi kendisi yapıyormuş gibi bilet satar.

İşletmeye üstünlükleri:

• fiziksel olarak uçmadan, ek maliyet üstlenmeden ağı genişletmek ve gelir elde etmek,
• ikili havayolu taşımacılığı anlaşmalarıyla kısıtlanan pazarlara erişmek,
• ortağın dağıtım ağıyla pazara daha hızlı girmek ve bu pazarlarda sıklığı artırmak,
• rezervasyon ekranlarında öne çıkmak.

Ekranda neden öne çıkar? Rezervasyon sistemleri aynı uçuş koduyla sağlanan bağlantılara, farklı kodlu bağlantılara göre öncelik tanır; bu yüzden kod paylaşan işletmelerin uçuşları ilk ekran sayfalarında görünür ve satılma olasılığı artar.

Yolcuya üstünlüğü: Uçak ve işletme değişse de yolcu tek bilet ve tek işletmeyle yolculuk ediyormuş gibi kesintisiz bir hizmet alır; aktarmalarda bagaj işlemi gerekmez.

4. Ortak girişimler ve antitröst muafiyeti

Tanım (ortak girişim; joint venture): İki ya da daha fazla işletmenin stratejik amaçlarla kurduğu, operasyonel sorumlulukların, mali risklerin ve kazançların paylaşıldığı bir birlikteliktir; ortaklar ayrı kimliklerini korur.

Neye izin verir? Tarifelerin, uçuş ağlarının ve hat planlamalarının eşgüdümüne izin verir; gelir ve maliyet paylaşımının yapılabildiği en ileri işbirliği türüdür. Taraflar ortak fiyatlandırma, pazarlama, reklam ve dağıtım yapabilir.

Karşılaştırma (ortak girişim ve kod paylaşımı): Ortak fiyatlandırma yapılabilmesi, ortak girişimi kod paylaşımından çok daha derin bir işbirliği hâline getirir.

Neden onay gerekir? Bu kadar derin bir işbirliği rekabeti azaltabileceği için sivil havacılık otoritelerinin ve rekabet kurumlarının onayına bağlıdır. Rekabete etkisi incelenir ve sakınca görülmezse “antitröst muafiyeti” verilir.

Tanım (antitröst muafiyeti): Hatların, tarifelerin, SUYP dâhil pazarlama ve satış programlarının ve özellikle fiyatlama ile gelir yönetiminin ortaklar arasında görüşülüp eşgüdümlenmesine izin veren uygulamadır.

Neden zor alınır? Ortaklar, ortak planlamanın pazardaki rekabeti azaltmayacağı ve yeni girişlere engel oluşturmayacağı konusunda otoriteleri ikna etmek zorundadır.

Muafiyetin sağladıkları: Muafiyet alan ortaklar yoğun saatlerde kapasiteyi en uygun biçimde destekleyen tarifeler kurabilir ya da aynı hatta eş zamanlı uçmak yerine kalkış saatlerini güne yayabilir.

Önemi: Ortak girişimler sahiplik kurallarının kısıtlayıcı etkisini aşmanın ve birleşmeye benzer bir ortaklık kurmanın yoludur. Araştırmalar en büyük işbirliği faydalarının muafiyet alınmış ortak girişimlerde elde edildiğini ileri sürer.

5. Küresel grupların doğuşu

Kökeni: Küresel işbirliklerinin kökeni topla-dağıt (hub-and-spoke) ağ yapısına ve işletmelerin ulusal ve uluslararası ağ kurma gereksinimine dayanır.

Serbestleşmenin etkisi: ABD 1978’de iç hatlarını serbestleştirdikten sonra noktadan noktaya uçan işletmeler, ağ ekonomilerinden yararlanmak için topla-dağıt yapısına yöneldi.

Ulusaldan uluslararasına: İlerleyen yıllarda ulusal topla-dağıt ağları, birden fazla merkez havaalanının birbirine bağlandığı uluslararası yapılara dönüştü. Farklı ülkelerdeki işletmeler merkez havaalanlarını kod paylaşımıyla birbirine bağlayarak karşılıklı olarak birbirinin trafiğini besledi; bir işletmenin merkezine gelen yolcu, ortağının merkezi üzerinden dünyanın öbür ucuna taşınabildi.

Transatlantik yönelim: İç hatlarda düşük maliyetli işletmelerden gelen rekabet baskısı, büyük ABD’li işletmeleri kârlılık potansiyeli yüksek transatlantik pazarına ve Avrupalı ortaklıklara yöneltti.

Tanım (transatlantik pazar): Kuzey Amerika ile Avrupa arasındaki havayolu pazarıdır; ilk ikili ve çoklu işbirliklerinin çoğu bu pazarda doğdu.

İlk işbirlikleri: Kaynağa göre en eski stratejik havayolu işbirliği 1988’de kuruldu; bunu 1980’lerin sonu ve 1990’ların başında başka ikili işbirlikleri izledi. Üç büyük grup oluşana kadar çok sayıda çoklu işbirliği denemesi kuruldu ve dağıldı.

Dağılan gruplar: 2001’e kadar Kuzey Atlantik pazarında beş stratejik işbirliği bulunuyordu; bunlardan Wings ve Qualiflyer, üyelerinin yaşadığı mali güçlükler ve yapısal kısıtlar sonucunda dağıldı. Bu süreç, çoklu işbirliklerinin ortakların mali durumuna ne kadar bağlı olduğunu gösterdi.

6. Üç büyük küresel işbirliği grubu

Gruplar: Kaynağın yayımlandığı dönemde küresel ölçekte erişime sahip üç büyük grup Star, oneworld ve SkyTeam’dir.

Kuruluş: Star 1997’de beş işletmenin katılımıyla kuruldu ve sonraki yıllarda bütün kıtalardan üyelere ulaştı; oneworld 1998’de kuruldu; SkyTeam ise 2000’de kurulan en yeni gruptur.

Toplam pay: 2015 verilerine göre dünya genelinde gerçekleşen ücretli yolcu kilometrenin (ÜYK; RPK) yaklaşık %64’ü bu üç grup tarafından üretiliyordu; geri kalan pay işbirliği üyesi olmayan işletmelere aitti.

7. Grupların ortak yapısal özellikleri

Kıtalara dayalı çekirdek: Her grup büyük bir Amerikan, büyük bir Avrupa ve büyük bir Asya havayolu işletmesi etrafında oluşmuştur.

Alt gruplar: Bazı üyeler grup içinde, otoritelerden muafiyet alarak daha sıkı ortak girişimler kurmuştur; bu ortaklar ortak fiyat düzenleme, tarife koordinasyonu ve belirli pazarlarda gelir ve maliyet paylaşımı yapar.

Yolcuya sunulanlar: birleştirilmiş SUYP’ler, ortak bekleme salonları, öncelikli check-in ve biniş, uygun bağlantılar ve bağlantılı yolculuğun son noktasına kadar check-in (through check-in).

Tanım (bağlantılı check-in; through check-in): Bağlantılı yolculukta son varış noktasına kadar bütün seferler için ilk havaalanında check-in yapılmasıdır.

Üyelere sağlananlar: Ortak bilgi teknolojisi projeleri, ortak yakıt alımı, filo koordinasyonu, ortak reklam ve mühendislik uygulamalarıyla gelir ve maliyet faydası.

Yönetim: Her grubun yönetimi ve gelişimi için ayrı bir yönetim birimi kurulmuştur.

8. Rekabet gruplar arasında

Neden gruplar? Tek bir işletme kendi kaynaklarıyla yüzlerce ülkede binin üzerinde noktaya ulaşamaz; grup üyeleri ise birlikte bu kapsama erişir.

Sadakat gruba kayar: Bir grubun üyesiyle uçan yolcu, diğer üyelerin SUYP avantajlarından, bekleme salonlarından ve eşgüdümlü tarifelerinden de yararlanır; böylece sadakat bir işletmeden bütün gruba kayar.

Karşılaştırma (işletme ve grup rekabeti): Eskiden yolcu tek tek işletmeleri karşılaştırırken, grupların oluşmasıyla bir grubun sunduğu ağ, program ve hizmet bütününü diğer grubunkiyle karşılaştırır hâle gelmiştir.

Kısacası

Küresel işbirliği grupları; yer hizmetleri paylaşımı, birleştirilmiş SUYP’ler, kod paylaşımı ve muafiyetli ortak girişimler gibi yapı taşları üzerine kurulur. Serbestleşmeyle yaygınlaşan topla-dağıt ağlarının merkez havaalanları üzerinden birbirine bağlanmasıyla doğan bu gruplar, üyelerine tek başına ulaşamayacakları bir küresel kapsam sağlar ve rekabeti gruplar arası bir rekabete dönüştürür.

Anahtar kavramlar

• Karşılıklı yer hizmetleri anlaşması: Ortakların havaalanlarındaki yolcu hizmetlerini karşılıklı ya da ortaklaşa yürüttüğü, tesisleri paylaştığı anlaşma.
• SUYP paylaşımı: Yolcuların farklı üye işletmelerle kazandıkları milleri tek hesapta biriktirip kullanmasına olanak veren anlaşma.
• Uçuş kodu: Bilet, rezervasyon sistemi ve bilgi ekranlarında havayolu işletmesini tanımlayan kod.
• Kod paylaşımı: Taraflardan her birinin kendi uçuş koduyla diğerinin seferine bilet satmasına izin veren ticari anlaşma.
• Ortak girişim (joint venture): Gelir ve maliyet paylaşımının, ortak fiyatlandırma ve tarife eşgüdümünün yapılabildiği en ileri işbirliği türü.
• Antitröst muafiyeti: Ortakların fiyatlama, gelir yönetimi, tarifeler ve pazarlama konularını birlikte görüşüp eşgüdümlemesine otoritelerce verilen izin.
• Bağlantılı check-in (through check-in): Bağlantılı yolculukta son varış noktasına kadar bütün seferler için ilk havaalanında check-in yapılması.
• Küresel havayolu işbirliği grubu: Farklı kıtalardan havayolu işletmelerinin ağlarını birleştirerek oluşturduğu küresel ölçekli çoklu işbirliği.
• Star, oneworld, SkyTeam: Kaynağın yayımlandığı dönemde küresel ölçekte erişime sahip üç büyük havayolu işbirliği grubu.
• Transatlantik pazar: Kuzey Amerika ile Avrupa arasındaki, ilk stratejik işbirliklerinin doğduğu havayolu pazarı.

🌐 Tüm bölümler düzen içinde: https://ttinstituteacademy.com/tr/courses/havayolu-yonetimi-101/
🔔 Yeni bölümleri kaçırmamak için abone olun: https://youtube.com/@ttinstituteacademy?sub_confirmation=1

Yararlanılan kaynaklar:
Demirci, A. E. (2016). Havayolu işbirlikleri. E. Gerede ve A. E. Demirci (Ed.), Havayolu Yönetimi (7. Ünite) içinde. Eskişehir: Anadolu Üniversitesi Yayınları.

📚 Akademik Kullanım Notu: Bu içerik, yayımlanmış bir ders kaynağından yararlanılarak hazırlanmış destekleyici bir öğrenme materyalidir; ders kitaplarının, ders notlarının ve öğretim üyenizin anlatımının yerine geçmez. Sınav ve değerlendirmelerde esas alınacak kaynak, dersinizin resmî öğretim programı ile öğretim üyeniz tarafından önerilen kaynaklardır. Anlatımdaki sadeleştirme ve yorumlar öğretici amaçlıdır; olası hata, eksiklik veya güncelliğini yitirmiş bilgilerden doğabilecek sonuçlardan TT Institute Academy sorumlu tutulamaz. Derste geçen işbirliği grupları, pazar payları ve kurum bilgileri kaynağın yayımlandığı döneme aittir.

© TT Institute Academy – Tüm hakları saklıdır.