1985 yılında ilkokullarda görev yapan yaklaşık yüz kırk bin öğretmenin yükseköğrenime kavuşturulması gerekiyordu; hepsine birer ikişer yıl izin vermek, yerlerine öğretmen bulmak ya da sınırlı kontenjanlı üniversitelere sığdırmak mümkün değildi. Çözüm uzaktan eğitim oldu. Serinin bu son dersinde Türkiye’de uzaktan eğitimin mektupla öğretimden açıköğretim sistemine uzanan gelişimini, Açıköğretim Fakültesinin hizmet boyutlarını ve öğretmenlere yönelik programlarını inceliyoruz.

Dönem notu: Bu bölümdeki kurum yapısı, program listeleri ve öğrenci sayıları kaynağın yayımlandığı 2008 yılındaki durumu yansıtır. Açıköğretim programları ve hizmetleri sonraki yıllarda önemli ölçüde değişmiş ve genişlemiştir; güncel bilgi için ilgili kurumların resmî kaynaklarına başvurulmalıdır.

Bu bölümde neler öğreneceksiniz?

• Türkiye’de Milli Eğitim Bakanlığının ilk uzaktan eğitim girişimlerini sıralamayı
• Mektupla Yüksek Öğretim Merkezi, Deneme Yüksek Öğretmen Okulu ve YAYKUR’un amaçlarını ve ortak özelliğini açıklamayı
• Anadolu Üniversitesi Açıköğretim Sisteminin doğuşunu ve yapısını açıklamayı
• Açıköğretim Fakültesinin sunduğu beş hizmet boyutunu ve bir programın hazırlanma sürecini açıklamayı
• Açıköğretim Fakültesinin öğretmenlere yönelik programlarını tanımayı
• Uzaktan eğitimin Türkiye’de çözdüğü eğitim sorunlarını değerlendirmeyi

Bu bölümün özeti

Mektupla öğretimle atılan ilk adımlar

Türkiye’de uzaktan eğitimin ilk uygulamalarından biri, Milli Eğitim Bakanlığına bağlı olarak ortaöğretim düzeyinde kimi teknik konuları mektupla öğretmek amacıyla kurulan Mektupla Öğretim Merkezidir. Tek boyutlu ve sınırlı amaçlı olsa da bu merkez, uzaktan eğitim fikrinin ilk somut adımlarından sayılır. Bir başka erken girişim de 1956’da bir üniversitenin hukuk fakültesinde banka çalışanlarına yönelik yürütülen çalışmadır.

Merkez 1974’te Mektupla Öğretim Okuluna dönüştü ve aynı yıl Mektupla Yüksek Öğretim Merkezi adını alarak öğretmen yetiştirmeye yönelik programlar uygulamaya başladı. Bu programlar arasında eğitim enstitüsünün Türkçe, sosyal bilgiler, matematik, fen bilgisi ve yabancı diller gibi alanları; ticaret ve turizm, teknik ve kız teknik yüksek öğretmen okullarının meslek alanları yer alıyordu. Programlara on binlerce öğrenci kaydoldu; 1978-1979’da kalan öğrenciler Gazi Eğitim Enstitüsüne devredildi ve girişim sona erdi.

Deneme Yüksek Öğretmen Okulu ve YAYKUR

1974’te kurulan Deneme Yüksek Öğretmen Okulu, en yeni teknolojileri kullanarak matematik, fizik, kimya ve biyoloji alanlarında öğretmen yetiştirmeyi ve uygulama sonuçlarını yaygınlaştırmayı amaçlıyordu. Televizyon ve radyonun etkili kullanımı, basılı öğretim materyalleri ve bunlara ek olarak yüz yüze öğretim planlanmıştı; ancak okul bir yıl sonra, 1975’te kapatıldı.

Aynı yıl, lise ve dengi okul mezunlarına yükseköğretim sağlamak amacıyla Milli Eğitim Bakanlığına bağlı Yaygın Yükseköğretim Kurumu (YAYKUR) kuruldu ve Mektupla Yüksek Öğretim Merkezinin bütün araç-gereç ve binaları bu kuruma devredildi. YAYKUR şu programları yürütüyordu:

• Teknik, fen ve sosyal bilimler alanlarında açık yükseköğretim programları
• Kimi öğretmen yetiştiren kurumların dışarıdan bitirme programları
• Kimi öğretmen yetiştiren kurumların mektupla öğretim programları

Bu programlara on binlerce öğrenci kaydedildi ve yükseköğretim kapasitesinde önemli bir artış sağlandı. 1978’de görevdeki ortaöğrenimli yaklaşık yüz kırk bin ilkokul öğretmenine iki yıllık yükseköğrenim kazandırılması da planlandı; ancak bu programlar açılamadı.

Milli Eğitim Bakanlığının 1974–1978 yıllarında açtığı bu programların ortak özelliği, öğretmen yetiştirme ve yükseköğretime erişim sorununu uzaktan eğitim yoluyla çözmeye çalışmalarıdır. Bakanlık daha sonra 1992’de Açık Liseyi, 1997’de Açık İlköğretim Okulunu uygulamaya koydu; bu iki kurum uzaktan eğitim sistemiyle öğretim yapmaktadır.

Anadolu Üniversitesi Açıköğretim Sistemi

Bu çalışmalar 1981’de çıkarılan 2547 sayılı Yükseköğretim Yasası’nın yürürlüğe girmesine kadar sürdü. Yasayla uzaktan öğretimde yeni bir oluşum başladı: Anadolu Üniversitesi Açıköğretim Sistemi. Sistemin kökleri 1970’lerin başında Eskişehir İktisadi ve Ticari İlimler Akademisinde başlatılan çalışmalara dayanır. Televizyonla eğitim ve öğretim teknolojisi üzerine çalışan Televizyonla Eğitim Enstitüsü, Devlet Planlama Teşkilatı tarafından pilot proje olarak desteklendi; enstitü daha sonra İletişim Bilimleri Fakültesine dönüştü.

1982’de Açıköğretim Fakültesi kuruldu ve İletişim Bilimleri Fakültesi de bölümleriyle birlikte bu fakülteye bağlandı; açıköğretim uygulamaları bu tarihte başladı. 1993’te yayımlanan 496 sayılı Yasa Hükmünde Kararname ile sistem yeniden biçimlendi: Açıköğretim yöntemiyle eğitim yapan İktisat ve İşletme Fakülteleri oluşturuldu; önlisans, lisans tamamlama, sertifika programları ve diğer yaygın eğitim hizmetlerini yürütme görevi Açıköğretim Fakültesine verildi. Böylece Açıköğretim Sistemi; Açıköğretim, İktisat ve İşletme Fakültelerinden oluşan bir uzaktan öğretim yapısı hâline geldi. Kaynağın yayımlandığı dönemde bu sistemde yedi lisans ve yirmi üç önlisans programı uygulanıyor, yaklaşık bir milyon öğrenci öğrenim görüyordu. Programlar; adalet, bankacılık ve sigortacılık, muhasebe, halkla ilişkiler, sağlık, turizm, yerel yönetimler, tarım gibi pek çok alanı kapsıyordu. Batı Avrupa’da yaşayan vatandaşlara yönelik programlar da vardı.

Açıköğretim Fakültesinin beş hizmet boyutu

1. Basılı ders malzemeleri: Öğrencinin kendi kendine rahatça anlayabileceği biçimde, uzaktan öğretim tekniğine göre hazırlanır. Anadolu Üniversitesi ve diğer üniversitelerin öğretim elemanları tarafından yazılır, uzman editörlerce yeniden düzenlenir ve üniversitenin basımevinde basılır.
2. Televizyon ve radyo programları: Basılı malzemeleri desteklemek üzere üniversitenin stüdyolarında hazırlanır.
3. Akademik danışmanlık: Gerekli durumlarda öğrencilerin öğretim elemanlarıyla bir araya getirildiği hizmetlerdir. Zorunlu değildir; genellikle çalışma saatleri dışında, diğer üniversitelerin mekânlarında ve öğretim elemanlarıyla yürütülür.
4. Öğrenci işleri ve sınavlar: Kayıt, sınavların yapılması ve değerlendirilmesi, bilgilerin saklanması ve haberleşme, üniversitenin bilgisayar araştırma merkezinin desteğiyle yürütülür; sınavlar öğrencilere yakın sınav merkezlerinde yapılır.
5. E-öğrenme portalı: Öğrencilerin istedikleri zaman ve yerde ders çalışmalarını sağlayan, internet üzerinden ücretsiz sunulan hizmetlerdir: e-kitap, e-televizyon, e-alıştırma, e-sınav (deneme sınavları), e-danışmanlık, e-sesli kitap ve e-destek.

Açıköğretim yoluyla yürütülecek bir program önce fakültece projelendirilir; ardından basılı malzemeler yazdırılır ve düzenlenir, destekleyici yayınlar hazırlanır, danışmanlık ve sınav boyutu planlanır.

Öğretmenlere yönelik programlar

• Eğitim Önlisans Programı: 1739 sayılı Yasa bütün öğretmenlerin yükseköğrenimli olmasını öngörüyordu; oysa görevdeki yaklaşık yüz kırk bin öğretmen ortaöğrenimliydi. Milli Eğitim Bakanlığı ile Anadolu Üniversitesi arasında yapılan protokolle 1986-1987 öğretim yılında bu öğretmenlere iki yıllık bir yükseköğretim programı açıldı. Programdan mezun olan öğretmenler hem alanlarındaki güncel bilgilerle donatıldı hem de özlük hakları geliştirildi.
• Halk Eğitim Öğretmenleri Önlisans Programı: Halk eğitim merkezlerinde görevli ortaöğrenimli öğretmenler için, Eğitim Önlisans Programının halk eğitimiyle ilgili konularla desteklenmesiyle oluşturuldu ve 1990-1991’den itibaren iki öğretim yılı sürdü.
• Lisans Tamamlama Programları: Ortaöğretimde görevli, iki ve üç yıllık eğitim enstitüsü mezunu alan öğretmenlerine kendi alanlarında lisans eğitimi vermek için 1990-1991’den itibaren matematik, Türk dili ve edebiyatı, fizik, kimya, biyoloji, yabancı diller gibi branşlarda açıldı.
• İlköğretim Öğretmenliği Lisans Tamamlama Programı: Zorunlu eğitimin sekiz yıla çıkarılmasından sonra, önlisans mezunu sınıf öğretmenlerine lisans eğitimi ve yan alan kazandırmak için 1997’de açıldı.
• Okulöncesi Öğretmenliği Lisans Programı: Ülkenin gereksinim duyduğu okulöncesi öğretmenlerini yetiştirmek için 2000’de başlatıldı; eğitim fakültelerindeki örgün programlara eşdeğerdir.
• İngilizce Öğretmenliği Lisans Programı: Eğitim fakültelerindeki örgün programlara eşdeğerdir; ilk iki yılı kısmen yüz yüze, son iki yılı tümüyle uzaktan öğretimle yürütülür.
• Sınıf Öğretmenliği Lisans Tamamlama Programı: Önlisans mezunu sınıf öğretmenlerini lisans eğitimine kavuşturmak için 2007-2008’de başlatıldı.

Kaynağa göre bu programlardan yaklaşık iki yüz bin öğretmen mezun olmuştur.

Uzaktan eğitimin çözdüğü sorunlar

Kaynağın yayımlandığı dönemde yaklaşık bir milyon öğrenciye ulaşan uzaktan öğretim sistemi, Türkiye’de pek çok eğitim sorununun çözümüne katkı sağlamıştır. Başta öğretmenlerin yükseköğrenime kavuşturulması olmak üzere farklı sektörlerde çalışanlara önlisans ve lisans eğitimi vermiş; bunun yanında yaygın eğitim yoluyla geniş kitlelerin eğitimine katkıda bulunma görevini de üstlenmiştir. Örgün eğitimin kapasitesinin, öğrencilerin bulundukları yerden ayrılmalarının ve çalışanların zaman sınırlarının yarattığı engeller, uzaktan eğitimle büyük ölçüde aşılabilmiştir.

Kısacası

Türkiye’de uzaktan eğitim, Milli Eğitim Bakanlığının mektupla öğretim girişimleriyle başlamış; Mektupla Yüksek Öğretim Merkezi, Deneme Yüksek Öğretmen Okulu ve YAYKUR gibi denemelerle sürmüş, 1982’de kurulan Açıköğretim Fakültesiyle tam anlamıyla bir sisteme dönüşmüştür. Basılı malzeme, yayın, danışmanlık, sınav ve e-öğrenme boyutlarıyla işleyen bu sistem, özellikle öğretmenlerin yükseköğrenime kavuşturulmasında önemli bir rol oynamıştır.

Serinin sonunda

Eğitim Bilimleri 101 yolculuğumuzda eğitimin temel kavramlarından başlayıp eğitimin psikolojik, felsefi, politik, ekonomik ve tarihsel temellerini, eğitimde araştırmayı, Türk eğitim sistemini, öğretmenlik mesleğini ve öğretmen eğitimini, son olarak da yaşam boyu ve uzaktan eğitimi inceledik. Bu seriyi izlemeniz de aslında uzaktan ve yaşam boyu öğrenmenin bir örneğidir. Öğrenmeyi sürdürmeniz dileğiyle.

Anahtar kavramlar

• Mektupla Öğretim Merkezi: Türkiye’de kimi teknik konuları mektupla öğretmek amacıyla kurulan ilk uzaktan eğitim uygulamalarından biri.
• Mektupla Yüksek Öğretim Merkezi: 1974’te öğretmen yetiştirmeye yönelik uzaktan programlar uygulayan kurum.
• Deneme Yüksek Öğretmen Okulu: 1974–1975 arasında yeni teknolojilerle fen ve matematik öğretmeni yetiştirmeyi amaçlayan okul.
• YAYKUR (Yaygın Yükseköğretim Kurumu): 1975’te lise mezunlarına uzaktan yükseköğretim sağlamak için Milli Eğitim Bakanlığına bağlı olarak kurulan kurum.
• Açık Lise: Milli Eğitim Bakanlığının 1992’de uygulamaya koyduğu, uzaktan eğitimle ortaöğretim veren kurum.
• Açık İlköğretim Okulu: Milli Eğitim Bakanlığının 1997’de uygulamaya koyduğu, uzaktan eğitimle ilköğretim veren kurum.
• Açıköğretim Fakültesi: 1982’de Anadolu Üniversitesinde kurulan, uzaktan yükseköğretim veren fakülte.
• Açıköğretim Sistemi: Açıköğretim, İktisat ve İşletme Fakültelerinden oluşan uzaktan öğretim yapısı.
• Akademik danışmanlık: Öğrencilerin gerektiğinde öğretim elemanlarıyla bir araya geldiği, zorunlu olmayan destek hizmeti.
• E-öğrenme portalı: E-kitap, e-televizyon, e-alıştırma, e-sınav, e-danışmanlık, e-sesli kitap ve e-destek hizmetlerini internet üzerinden sunan sistem.
• Lisans tamamlama programı: Önlisans ya da eğitim enstitüsü mezunu öğretmenlere lisans diploması kazandıran program.

🌐 Tüm bölümler düzen içinde: https://ttinstituteacademy.com/tr/courses/egitim-bilimleri-101/
🔔 Yeni serilerimizi kaçırmamak için abone olun: https://youtube.com/@ttinstituteacademy?sub_confirmation=1

Yararlanılan kaynaklar:
Hakan, A. (2008). Eğitim biliminde yönelimler: Uzaktan eğitim. M. Gültekin (Ed.), Eğitim Bilimine Giriş (12. Ünite) içinde. Eskişehir: Anadolu Üniversitesi Yayınları.

📚 Akademik Kullanım Notu: Bu içerik, yayımlanmış bir ders kaynağından yararlanılarak hazırlanmış destekleyici bir öğrenme materyalidir; ders kitaplarının, ders notlarının ve öğretim üyenizin anlatımının yerine geçmez. Sınav ve değerlendirmelerde esas alınacak kaynak, dersinizin resmî öğretim programı ile öğretim üyeniz tarafından önerilen kaynaklardır. Anlatımdaki sadeleştirme ve yorumlar öğretici amaçlıdır; olası hata, eksiklik veya güncelliğini yitirmiş bilgilerden doğabilecek sonuçlardan TT Institute Academy sorumlu tutulamaz. Kurum, program ve sayılarla ilgili bilgiler kaynağın yayımlandığı dönemdeki haliyle aktarılmıştır; güncel bilgiler için kurumların resmî kaynaklarına başvurulmalıdır.

© TT Institute Academy – Tüm hakları saklıdır.