Bir öğretmen sınıfında tek başına ders anlatıyor gibi görünse de aslında çok daha büyük bir yapının parçasıdır. O sınıfın hangi amaçla, hangi kurallara ve hangi ilkelere göre işlediğini belirleyen bir sistem vardır. Bu derste sistem kavramını, alt ve üst sistem ayrımını, Türk eğitim sisteminin yasal dayanaklarını (mevzuatı) ve 1739 sayılı Milli Eğitim Temel Yasası’nda yer alan genel amaçlarla temel ilkeleri inceliyoruz.

Dönem notu: Bu bölümdeki yasal düzenlemeler, kaynağın yayımlandığı 2008 yılındaki durumu yansıtır. Sonraki yıllarda yapılan değişiklikler için Milli Eğitim Bakanlığının ve Resmî Gazete’nin güncel metinlerine başvurulmalıdır.

Bu bölümde neler öğreneceksiniz?

• Sistem kavramını ve sistemin beş temel ögesini açıklamayı
• Doğal ve yapay sistemleri ayırt etmeyi
• Alt sistem ve üst sistem kavramlarını eğitimden örneklerle açıklamayı
• Örgüt ve yönetim kavramlarının eğitim sistemiyle ilişkisini açıklamayı
• Türk eğitim sisteminin yasal dayanaklarını sıralamayı ve anayasa, yasa, yönetmelik, genelge kavramlarını tanımlamayı
• Türk Milli Eğitiminin genel amaçlarını ve on dört temel ilkesini açıklamayı

Bu bölümün özeti

Eğitim neden bir sistem olarak ele alınır?

İnsanın en temel özelliklerinden biri sosyal bir varlık olmasıdır. Toplumda her birey yaşamını sürdürmek, toplumsal görevlerini yerine getirmek ve kendine bir yer edinmek için gerekli davranışları öğrenmek zorundadır. Bunun için bu davranışları bilen başka üyelere başvurur. Böylece toplumda üyeler arasında bir “eğitsel ilişkiler” dokusu oluşur. Bu ilişkiler dokusu zamanla eğitimin kurumsallaşmasına yol açar. Kaynak, kurumsallaşmayı açıklayan en iyi kavramlardan birinin sistem olduğunu belirtir.

Sistem nedir?

Sistem sözcüğü günlük dilde düzen, yol, yöntem, model ya da tip gibi anlamlarda kullanılır; Türkçede “dizge” sözcüğü de yerine geçer. Eğitim biliminde sistem, birbirine bağımlı ve karşılıklı etkileşim içinde olan alt parçalardan oluşan, aynı zamanda daha büyük bir sistemin parçası olarak işlev gören bütündür. Burada önemli olan, parçaların her birinin kendine özgü bir işleyişi olması, ancak her birinin etkinliğinin ötekilere bağlı olmasıdır.

Sistemler iki gruba ayrılır. Doğal sistemler, doğada kendiliğinden var olan ve insan eliyle biçimlenmemiş sistemlerdir; güneş sistemi ya da bir akarsu sistemi buna örnektir. Yapay (insan yapısı) sistemler ise belli işlevleri karşılamak için insan eliyle biçimlendirilmiştir; otomobiller, okullar ve hastaneler bunlara örnektir. Kimi kaynaklarda açık ve kapalı sistem ayrımı da yapılır. Kaynağa göre insanın yer aldığı sistemlerde kapalılık söz konusu değildir; çevreyle alışverişin yalnızca hızı ve yoğunluğu değişir. Kapalılıktan ancak mekanik sistemler için söz edilebilir.

Nasıl tanımlanırsa tanımlansın her sistem çevresinden girdiler alır, bunları önceden belirlenmiş ilke ve yöntemlere göre işler ve çevresine çıktı olarak verir. Çıktıların işe yarayıp yaramadığını ve eksiklerini anlamak için de dönüte (geri bildirime) gereksinim duyar. Bu nedenle sistem beş temel ögeden oluşur:

• Girdiler
• Dönüşüm süreçleri
• Çıktılar
• Dönüt
• İçinde bulunulan çevre

Kaynak, bu anlamda en kusursuz sistemin insan olduğunu da vurgular.

Alt sistem ve üst sistem

Bir sistemi oluşturan parçalara alt sistem, her sistemin bağlı olduğu daha büyük sisteme üst sistem denir. En küçüğü dışında her sistemin alt sistemleri, en büyüğü dışında her sistemin de üst sistemleri vardır. Örneğin bir okulun üst sistemini il, ilçe ve merkez örgütleri; alt sistemini ise okul yönetimindeki birimler, bölümler ve sınıflar oluşturur. Eğitim sistemi de devlet sisteminin bir alt sistemidir: Devletin ekonomik, politik ve toplumsal hedefleri eğitim sistemini etkiler ve değiştirir; eğitim sisteminin çıktıları da devletin bütün kurumlarını etkiler.

Örgüt ve yönetim

Eğitim sistemi, en alt düzeyden en üst düzeye kadar tek tek örgütlerden oluşur. İnsan biyolojik ve psikolojik birtakım sınırlılıklara sahiptir ve bunların üstesinden çoğu zaman tek başına değil, başkalarıyla iş birliği yaparak gelir. Örgüt, ortak bir amaç için güç birleştiren insanların çevreden aldıkları girdileri işleyip amaçlarına uygun çıktılar ürettikleri toplumsal yapıdır. İnsan yaşamının önemli bir bölümü aile, çalışma ve eğitim örgütlerinde geçer. Ortak amaç doğrultusundaki eylemlerin eş güdümünü sağlamak ise yönetimin işidir; örgüt ve yönetim birlikte var olan iki kavramdır. Türk eğitim sisteminin amaçlarının gerçekleştirildiği yerler okullardır; yasal dayanaklar da yönetim için yol gösterici bir rehberdir.

Türk eğitim sisteminin yasal dayanakları (mevzuat)

Eğitim sistemini düzenleyen yasal dayanakların tümüne eğitim mevzuatı denir. Kaynak bu dayanakları şöyle sıralar: T.C. Anayasası; eğitim ve öğretimi düzenleyen yasalar, yasa hükmündeki kararnameler, tüzükler, yönetmelikler ve genelgeler; hükümet programları; kalkınma planları; Milli Eğitim Şûraları ve Ulusal Program. Bu düzenlemeler, TBMM, Bakanlar Kurulu ve Milli Eğitim Bakanlığınca konan düzenlemelerin yanında İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi, Çocuk Hakları Sözleşmesi ve UNESCO kararları gibi uluslararası belgeleri de dikkate alır.

• Anayasa: Devletin yapısını, hükümet biçimini, devletin organlarını ve temel hak ve özgürlükleri düzenleyen en soyut ve en genel kuralları içerir; yaptırım gücü en yüksek hukuksal metindir. Kaynağa göre Anayasa’da eğitimle doğrudan ilişkili yedi madde vardır; bunlar arasında yasa önünde eşitlik (10. madde), din ve vicdan özgürlüğü (24. madde), eğitim ve öğretim hakkı ve ödevi (42. madde), yabancı ülkelerde çalışan Türk vatandaşları (62. madde) ve yükseköğretimle ilgili maddeler (130–132) yer alır. 42. madde, ilköğretimin kız ve erkek bütün vatandaşlar için zorunlu ve devlet okullarında parasız olduğunu, devletin maddi olanaklardan yoksun başarılı öğrencilere burs ve başka yollarla yardım edeceğini ve özel eğitime gereksinimi olanlar için önlem alacağını belirtir.
• Yasa: Hiyerarşide anayasadan sonra gelen; yasama organınca yapılıp usulüne uygun ilan edilen, genellik, süreklilik ve soyutluk taşıyan, uyulması zorunlu yazılı kurallardır. Öğretim Birliği Yasası (Tevhid-i Tedrisat), İlköğretim ve Eğitim Yasası ve Milli Eğitim Temel Yasası bu yasalara örnektir.
• Yönetmelik: Bakanlıkların ve kamu tüzel kişilerinin, kendi görev alanlarındaki yasaların uygulanmasını sağlamak için ve onlara aykırı olmamak koşuluyla çıkardıkları yazılı kurallardır.
• Genelge: Bir kuruluşun genelini ya da büyük çoğunluğunu ilgilendiren buyruk ve duyurulardır. Kaynağın yayımlandığı dönemde eğitimle ilgili yasal düzenlemeler, Bakanlığın “Tebliğler Dergisi”nde yayımlanıyordu.

Türk Milli Eğitiminin genel amaçları

1739 sayılı Milli Eğitim Temel Yasası’na göre Türk Milli Eğitiminin genel amacı, Türk milletinin bütün bireylerini üç yönde yetiştirmektir: Atatürk ilke ve devrimlerine bağlı, milletinin değerlerini benimseyen, demokratik, laik ve sosyal bir hukuk devletine karşı görev ve sorumluluklarını bilen yurttaşlar olarak; beden, zihin, ahlak, ruh ve duygu bakımından dengeli, özgür ve bilimsel düşünebilen, insan haklarına saygılı, yapıcı, yaratıcı ve verimli kişiler olarak; ilgi, yeti ve yetenekleri doğrultusunda yaşama hazırlanmış ve kendisini mutlu kılacak bir meslek sahibi bireyler olarak. Böylece hem bireyin ve toplumun refahını artırmak hem de Türk milletini çağdaş uygarlığın yapıcı, yaratıcı ve seçkin bir ortağı yapmak hedeflenir. Her kademedeki okulun özel amaçları da bu genel amaçlara uygun olarak belirlenir.

On dört temel ilke

Aynı yasada Türk Milli Eğitiminin temel ilkeleri şöyle sıralanır:

1. Genellik ve eşitlik: Eğitim kurumları dil, ırk, cinsiyet ve din ayrımı gözetilmeksizin herkese açıktır.
2. Bireyin ve toplumun gereksinimleri: Eğitim hizmeti, bireylerin istek ve yetenekleri ile toplumun gereksinimlerine göre düzenlenir.
3. Yöneltme: Bireyler ilgi, yeti ve yeteneklerine göre çeşitli programlara ya da okullara yöneltilir; bunda rehberlik hizmetlerinden ve nesnel ölçme-değerlendirmeden yararlanılır.
4. Eğitim hakkı: Temel eğitim görmek her vatandaşın hakkıdır.
5. Fırsat ve olanak eşitliği: Eğitimde kadın-erkek herkese eşit fırsat sağlanır; maddi olanağı olmayan başarılı öğrencilere parasız yatılılık, burs ve kredi gibi destekler verilir.
6. Süreklilik: Bireylerin genel ve mesleki eğitimlerinin yaşam boyu sürmesi esastır.
7. Atatürk devrim ve ilkeleri ve Atatürk milliyetçiliği: Programlar ve eğitim etkinlikleri bu temel üzerine kurulur; Türkçenin özenle öğretilmesine önem verilir.
8. Demokrasi eğitimi: Öğrencilere demokrasi bilinci ve sorumluluk duygusu kazandırılır; eğitim kurumlarında günlük siyasi tartışmalara ve telkinlere yer verilmez.
9. Laiklik: Türk Milli Eğitiminde laiklik esastır.
10. Bilimsellik: Programlar, yöntemler ve araç-gereçler bilimsel ve teknolojik gelişmelere göre sürekli geliştirilir.
11. Planlılık: Eğitimin gelişmesi ekonomik, sosyal ve kültürel kalkınma hedeflerine uygun olarak planlanır.
12. Karma eğitim: Okullarda kız ve erkek öğrencilerin birlikte eğitim görmesi esastır.
13. Okul ile ailenin iş birliği: Bu amaçla okullarda okul-aile birlikleri kurulur.
14. Her yerde eğitim: Eğitimin amaçları yalnız okulda değil; evde, çevrede, iş yerinde, her yerde ve her fırsatta gerçekleştirilmeye çalışılır.

Kısacası

Eğitim; girdileri, dönüşüm süreçleri, çıktıları, dönütü ve çevresiyle bir sistemdir ve devlet sisteminin bir alt sistemi olarak işler. Türk eğitim sisteminin işleyişini anayasadan genelgeye uzanan yasal düzenlemeler bütünü (mevzuat) düzenler. 1739 sayılı Milli Eğitim Temel Yasası ise sistemin genel amaçlarını ve on dört temel ilkesini belirleyerek bütün eğitim etkinliklerine çerçeve çizer.

Anahtar kavramlar

• Sistem: Birbirine bağlı ve karşılıklı etkileşim içindeki parçalardan oluşan, aynı zamanda daha büyük bir sistemin parçası olan bütün.
• Alt sistem: Bir sistemi oluşturan parçaların her biri.
• Üst sistem: Bir sistemin bağlı olduğu daha büyük sistem.
• Dönüt: Sistemin çıktılarının işe yarayıp yaramadığını gösteren geri bildirim.
• Örgüt: Ortak bir amaç için güç birleştiren insanların oluşturduğu toplumsal yapı.
• Mevzuat: Eğitim sistemini düzenleyen yasal dayanakların tümü.
• Anayasa: Devletin yapısını ve temel hak ve özgürlükleri düzenleyen, yaptırım gücü en yüksek hukuksal metin.
• Yasa: Yasama organınca yapılan, genel, sürekli ve soyut nitelikteki, uyulması zorunlu yazılı kurallar.
• Yönetmelik: Yasaların uygulanmasını sağlamak için idarenin çıkardığı, yasaya aykırı olamayan yazılı kurallar.
• Genelge: Bir kuruluşun genelini ilgilendiren buyruk ve duyurular.
• Yöneltme: Bireylerin ilgi ve yeteneklerine göre uygun program ya da okullara yönlendirilmesi ilkesi.

🌐 Tüm bölümler düzen içinde: https://ttinstituteacademy.com/tr/courses/egitim-bilimleri-101/
🔔 Yeni bölümleri kaçırmamak için abone olun: https://youtube.com/@ttinstituteacademy?sub_confirmation=1

Yararlanılan kaynaklar:
Bayrak, C. (2008). Türk eğitim sisteminin yapısı ve işleyişi. M. Gültekin (Ed.), Eğitim Bilimine Giriş (9. Ünite) içinde. Eskişehir: Anadolu Üniversitesi Yayınları.

📚 Akademik Kullanım Notu: Bu içerik, yayımlanmış bir ders kaynağından yararlanılarak hazırlanmış destekleyici bir öğrenme materyalidir; ders kitaplarının, ders notlarının ve öğretim üyenizin anlatımının yerine geçmez. Sınav ve değerlendirmelerde esas alınacak kaynak, dersinizin resmî öğretim programı ile öğretim üyeniz tarafından önerilen kaynaklardır. Anlatımdaki sadeleştirme ve yorumlar öğretici amaçlıdır; olası hata, eksiklik veya güncelliğini yitirmiş bilgilerden doğabilecek sonuçlardan TT Institute Academy sorumlu tutulamaz. Yasa ve kurumlarla ilgili bilgiler kaynağın yayımlandığı dönemdeki haliyle aktarılmıştır; güncel metinler için resmî kaynaklara başvurulmalıdır.

© TT Institute Academy – Tüm hakları saklıdır.