Sokakta öğrendiklerimizle sınıfta öğrendiklerimiz aynı şekilde mi oluşur? Bu derste eğitimin türlerini, yani informal ve formal eğitimi, formal eğitimin örgün ve yaygın eğitim olarak ayrılmasını, öğrenmenin tanımı ve ölçütlerini, kendiliğinden ve yönlendirilmiş öğrenmeyi, öğretme ile öğretim arasındaki farkı ve öğretimin dört temel ögesini inceliyoruz.

Bu bölümde neler öğreneceksiniz?

• İnformal ve formal eğitim arasındaki temel farkı açıklamayı
• Örgün ve yaygın eğitimin benzerlik ve farklılıklarını ayırt etmeyi
• Öğrenmenin tanımını ve öğrenmenin varlığını gösteren üç ölçütü açıklamayı
• Kendiliğinden öğrenme ile yönlendirilmiş öğrenmeyi örneklerle ayırt etmeyi
• Öğretme, öğretim ve öğrenim kavramlarını ve öğretimin dört temel ögesini açıklamayı
• Öğretim sırasında dikkat edilmesi gereken temel noktaları sıralamayı

Bu bölümün özeti

Eğitim türleri: kendiliğinden mi, planlı mı?

Eğitim farklı zamanlarda, farklı ortamlarda ve farklı biçimlerde gerçekleşen bir süreçtir. Bu süreçteki etkinliklerin bir kısmı kendiliğinden ve gelişigüzel oluşur, bir kısmı ise amaçlı ve planlı olarak düzenlenir. Eğitim süreçleri bu ölçüte göre informal ve formal eğitim olarak adlandırılır.

İnformal eğitim

İnformal eğitim, yaşam içinde kendiliğinden oluşan bir süreçtir. Kişi karşılaştığı durumlarda ve toplumun diğer üyeleriyle etkileşime girdiğinde, çoğu zaman farkında olmadan bir şeyler öğrenir. Bu yüzden informal eğitim doğumdan ölüme kadar ailede, sokakta, okulda, iş yerinde ve kitle iletişim araçları yoluyla yaşamın her alanında sürer. Kısaca informal eğitim, her an, her yerde ve bir plana bağlı olmaksızın gerçekleşen eğitim etkinlikleridir.

İnformal eğitimde öğrenme çoğunlukla gözlem ve taklit yoluyla olur. Kırsalda büyüyen bir genç, tarlanın nasıl ekileceğini ya da hayvanların nasıl bakılacağını büyüklerini gözleyerek öğrenir. Bir zanaat çırağı, ustasını izleyip onu taklit ederek mesleğini öğrenir. Ancak bu süreç plansız, denetimsiz ve amaçsız olduğu için birey istenen davranışların yanında istenmeyen davranışları da kazanabilir. Toplumlar büyüyüp karmaşıklaştıkça informal eğitim yetersiz kalmış, planlı eğitime gereksinim doğmuş ve bu gereksinimi karşılamak için okullar kurulmuştur. Okullar, informal yolla edinilebilecek istenmeyen davranışların önüne geçmeye çalışan kurumlardır.

Formal eğitim

Formal eğitim, okullarda ya da kurumlarda bir plan veya program uygulanarak gerçekleştirilen eğitimdir. Amaçlıdır; önceden hazırlanmış bir program çerçevesinde, planlı olarak ve öğretim yoluyla yürütülür. Süreç öğretmen tarafından planlanır, uygulanır ve değerlendirilir; böylece bireyin davranışları önceden belirlenmiş amaçlar doğrultusunda değiştirilmeye çalışılır.

Formal eğitim yalnızca okulda yapılmaz. Bireyleri mesleğe hazırlamak ya da meslekte ilerletmek için düzenlenen kurslar ve programlar da formal eğitimdir. Okul dışında yapılan bu eğitimler gereksinime yöneliktir, kısa sürelidir, belirli konularla sınırlıdır ve katılanlar yaşa göre gruplandırılmaz.

Örgün ve yaygın eğitim

Formal eğitim, okulda ya da okul dışında yapılmasına göre ikiye ayrılır. Örgün eğitim, belirli bir yaş grubundaki ve aynı düzeydeki bireylere, amaca göre hazırlanmış programlarla okul çatısı altında düzenli olarak verilen eğitimdir. Okul öncesi eğitim, ilköğretim, ortaöğretim ve yükseköğretim örgün eğitimin basamaklarıdır. Örgün eğitim aşamalı ve süreklidir: her basamak bir sonrakinin temelini oluşturur ve bir basamağı başarıyla tamamlamayan öğrenci bir üst basamağa geçemez. Bir basamağı bitirenlere diploma ya da akademik bir derece verilir.

Yaygın eğitim ise örgün eğitime hiç girmemiş, örgün eğitimin herhangi bir basamağında bulunan ya da bir basamaktan ayrılmış kişilere, ilgi ve gereksinimleri doğrultusunda verilen eğitimdir. Halk eğitim merkezlerinde açılan kurslar ile kurumlarda ve iş yerlerinde düzenlenen hizmet içi eğitimler yaygın eğitime örnektir.

Örgün ve yaygın eğitimin ortak noktası, ikisinin de planlı ve programlı olmasıdır. Formal ve informal eğitim de birbirinden kesin çizgilerle ayrılmaz. Örneğin bir öğrenci okulda formal eğitim alırken aynı anda arkadaşlarıyla etkileşiminden ya da öğretmeninin davranışlarını gözlemesinden informal olarak da öğrenir.

Öğrenme nedir?

İnsanı diğer canlılardan ayıran en önemli özellik öğrenme yeteneğidir. İnsan emme ve ağlama gibi çok az sayıda davranışla dünyaya gelir; davranışlarının büyük bölümünü sonradan öğrenir. Eğitimcilerin çoğu öğrenmeyi “yaşantı ürünü ve nispeten kalıcı izli davranış değişikliği” olarak tanımlar. Öğrenme sonucunda insan bilgi, beceri, tutum ve değer kazanır.

Öğrenmenin gerçekleştiğini söyleyebilmek için üç ölçüte bakılır. Birincisi, davranışta gözlenebilir bir değişme olmalıdır. Bu değişme üç biçimde olabilir: birey hiç göstermediği bir davranışı göstermeye başlar (okuma bilmeyen bir öğrencinin okumayı öğrenmesi), var olan bir davranışını geliştirir (daha akıcı ve hatasız okuması) ya da yanlış öğrendiği bir davranışı düzeltir (yanlış yazdığı bir kelimeyi doğru yazmaya başlaması). İkincisi, değişiklik nispeten kalıcı olmalıdır; paylaşmayı öğrenen bir öğrencinin bunu okul dışında ve yaşamı boyunca da sürdürmesi beklenir. Üçüncüsü, değişiklik yaşantı ürünü olmalıdır; öğrenme, bireyin çevresiyle etkileşiminde geçirdiği yaşantılardan doğar. Her bireyin yaşantısı farklı olduğu için öğrenme bireysel bir süreçtir.

Davranıştaki her değişiklik öğrenme değildir. Nefes almak ve göz kırpmak gibi davranışlar doğuştandır. Boy ve kilo artışı ya da yürümeye başlamak gibi değişiklikler büyüme ve olgunlaşmayla ilgilidir. Yorgunluk, alışkanlık, ilaç ya da benzeri maddelerin etkisiyle oluşan geçici değişiklikler de öğrenme sayılmaz.

Kendiliğinden ve yönlendirilmiş öğrenme

Öğrenme genellikle iki biçimde gerçekleşir. Kendiliğinden öğrenme, bireyin kendi gerçekleştirdiği bir eylem sonucunda oluşan davranış değişikliğidir. Günlük davranışlarımızın çoğu bu yolla öğrenilir. Kasıtlı ya da kasıtsız olabilir ama öğrenmeyi sağlayan yaşantıları kişi kendisi oluşturur. Biberin acı olduğunu tadarak, sobanın sıcak olduğunu dokunarak öğrenmek ya da oyunda büyüklerin davranışlarını taklit etmek buna örnektir. Kendiliğinden öğrenme duyu organlarıyla, deneme yanılmayla ya da gözlem ve model almayla gerçekleşir.

Yönlendirilmiş öğrenmede ise öğrenmeyi sağlayan başka bir kişi ya da araç vardır. Yönlendirilmiş öğrenme, öğretme etkinliklerinin sonucunda oluşur. Sınıfta gerçekleşen öğrenmeler ile kitap, gazete ve televizyon gibi kitle iletişim araçlarıyla gerçekleşen öğrenmeler bu türe örnektir.

Öğretme, öğretim ve öğrenim

En geniş anlamıyla öğretme, öğrenmeyi sağlama etkinlikleridir. Daha kapsamlı bir tanımla öğretme, öğrenmenin kolaylaştırılması, öğrenmeye rehberlik edilmesi ve öğrenene öğrenmesinde yardımcı olunması sürecidir. Öğretme yalnızca okulda olmaz; anne babalar, arkadaşlar ve kitle iletişim araçları da öğretir. Bu yollarla birey doğru davranışların yanında yanlış davranışlar da kazanabilir. Öğretme ve öğrenme birbiriyle yakından ilişkilidir: öğretmenin genellikle öğrenmeyle sonuçlanması beklenir, ancak öğretme olmadan da öğrenme gerçekleşebilir ve her öğretme etkinliği öğrenmeyle sonuçlanmayabilir.

Eğitim kurumlarında planlı, kontrollü ve örgütlü olarak yürütülen öğretme-öğrenme etkinliklerine öğretim denir. Daha geniş bir tanımla öğretim, bireyin yaşam boyu süren eğitiminin okulda planlı ve programlı olarak yürütülen kısmıdır. Aynı süreç öğrenen birey açısından ifade edildiğinde öğrenim adını alır. Öğretimde bütün etkinlikler önceden planlandığı için öğretim profesyonel bir iştir.

Eğitim ve öğretim çoğu zaman birbirinin yerine kullanılsa da öğretim, daha kapsamlı olan eğitimin bir alt kesimidir. Eğitim zaman ve mekân bakımından kapsamlı, sürekli ve çok boyutludur; içindeki yaşantıların hepsi eğitsel olmayabilir. Öğretim ise planlı ve programlıdır ve buradaki bütün öğrenme yaşantılarının eğitsel olması esastır. Her ikisi de içinde bulunduğu toplumun sosyal, kültürel, siyasal ve ekonomik koşullarından etkilenir.

Öğretimin dört temel ögesi

Öğretim etkinliklerinin dört temel ögesi vardır:

1. Amaçlar (hedefler): Öğretim sonunda bireyde gözlenmesi beklenen davranışlardır. İçeriğin seçimine, öğrenme ortamlarının hazırlanmasına ve değerlendirmeye yön verir.
2. İçerik: Öğrenciye kazandırılacak bilgi, beceri ve tutumlardır. Hem amaçlara hem de öğrencinin hazır bulunuşluk düzeyine, yani yeni öğrenmeye ne kadar hazır olduğuna uygun seçilir.
3. Öğretme-öğrenme süreci (eğitim durumları): Öğrencinin amaçlara ulaşması için gereken yaşantıları sağlayacak dış koşulların düzenlenmesidir. Bunun için uygun strateji, yöntem, teknik ve araç-gereç kullanılır.
4. Değerlendirme: Öğrencilerin hedeflere ne ölçüde ulaştığının belirlenmesidir.

Öğretimde dikkat edilecek noktalar

Öğretimin etkili olması için şu noktalar göz önünde tutulur: Öğrenenlerin kavrama gücü farklıdır; kimi daha hızlı, kimi daha yavaş öğrenir. Uyarılan, yani güdülenen birey daha kolay öğrenir; ancak aşırı korku ve kaygı gibi şiddetli uyarımlar duygusal dengeyi bozarak öğrenmeyi olumsuz etkiler. Ödülle desteklenen öğrenme, genellikle cezayla denetlenen öğrenmeden daha etkilidir; bireyin içinden gelen istek ise dışarıdan verilen uyarımdan daha güçlüdür. Öğretimde esas olan başarıdır; herkesten aynı başarıyı beklemek yerine her bireye başarabileceği öğrenme yaşantıları sağlanmalıdır. Amaçlar bireyin kapasitesine göre gerçekçi belirlenmelidir. Geçmiş yaşantılar öğrenmeyi kolaylaştırabilir ya da zorlaştırabilir. Birey sürece etkin katıldığında daha kolay öğrenir. Kendisi için anlamlı olan konuları daha kolay öğrenir. Becerilerin iyi öğrenilmesinde tekrarlanan alıştırmanın yerini hiçbir şey tutmaz. Birey öğrendikleri arasındaki ilişkileri kendisi bulup yeni durumlara uyguladığında öğrendiklerini başka konulara aktarması kolaylaşır. Uzun süre hatırlanması istenen konular için aralıklı hatırlatmalar yararlıdır.

Kısacası

Eğitim, kendiliğinden oluşmasına ya da planlı olmasına göre informal ve formal olarak ayrılır; formal eğitim de örgün ve yaygın eğitimden oluşur. Öğrenme yaşantı ürünü ve nispeten kalıcı davranış değişikliğidir. Öğretim ise eğitimin okulda planlı ve programlı yürütülen kısmıdır ve amaç, içerik, süreç ve değerlendirme ögelerinden oluşur.

Anahtar kavramlar

• İnformal eğitim: Her an, her yerde, bir plana bağlı olmaksızın gerçekleşen eğitim etkinlikleri.
• Formal eğitim: Okullarda ya da kurumlarda bir plan veya program uygulanarak gerçekleştirilen eğitim.
• Örgün eğitim: Belirli yaş grubundaki ve aynı düzeydeki bireylere, okul çatısı altında programlı ve düzenli olarak verilen eğitim.
• Yaygın eğitim: Örgün eğitime girmemiş, örgün eğitimde bulunan ya da örgün eğitimden ayrılmış kişilere ilgi ve gereksinimlerine göre verilen eğitim.
• Öğrenme: Yaşantı ürünü ve nispeten kalıcı izli davranış değişikliği.
• Kendiliğinden öğrenme: Bireyin kendi gerçekleştirdiği bir eylem sonucunda oluşan davranış değişikliği.
• Yönlendirilmiş öğrenme: Öğrenmeyi sağlayan başka bir kişi ya da aracın bulunduğu, öğretme etkinlikleri sonucunda oluşan öğrenme.
• Öğretme: Öğrenmenin kolaylaştırılması, öğrenmeye rehberlik edilmesi süreci.
• Öğretim: Bireyin yaşam boyu süren eğitiminin okulda planlı ve programlı olarak yürütülen kısmı.
• Öğrenim: Öğretim sürecinin öğrenen birey açısından adı.
• Hazır bulunuşluk: Öğrencinin yeni bir öğrenmeye bilgi, beceri ve gelişim bakımından hazır olma düzeyi.

🌐 Tüm bölümler düzen içinde: https://ttinstituteacademy.com/tr/courses/egitim-bilimleri-101/
🔔 Yeni bölümleri kaçırmamak için abone olun: https://youtube.com/@ttinstituteacademy?sub_confirmation=1

Yararlanılan kaynaklar:
Şenel, E. A. (2008). Eğitimin temel kavramları. M. Gültekin (Ed.), Eğitim Bilimine Giriş (1. Ünite) içinde. Eskişehir: Anadolu Üniversitesi Yayınları.

📚 Akademik Kullanım Notu: Bu içerik, yayımlanmış bir ders kaynağından yararlanılarak hazırlanmış destekleyici bir öğrenme materyalidir; ders kitaplarının, ders notlarının ve öğretim üyenizin anlatımının yerine geçmez. Sınav ve değerlendirmelerde esas alınacak kaynak, dersinizin resmî öğretim programı ile öğretim üyeniz tarafından önerilen kaynaklardır. Anlatımdaki sadeleştirme ve yorumlar öğretici amaçlıdır; olası hata, eksiklik veya güncelliğini yitirmiş bilgilerden doğabilecek sonuçlardan TT Institute Academy sorumlu tutulamaz.

© TT Institute Academy – Tüm hakları saklıdır.