Öğretmenlik toplumda her zaman saygı duyulan bir meslek olarak görülür; peki onu öteki mesleklerden ayıran özellikler nelerdir ve iyi bir öğretmeni iyi yapan nedir? Bu derste öğretmen ve öğretmenlik kavramlarını, mesleğin yasal konumunu ve kendine özgü özelliklerini, öğretmen yeterliklerini ve öğretmenin kişisel ve mesleki niteliklerini inceliyoruz.

Bu bölümde neler öğreneceksiniz?

• Öğretmen ve öğretmenlik kavramlarını tanımlamayı
• Öğretmenliğin yasal konumunu ve mesleğe hazırlığın üç bileşenini açıklamayı
• Öğretmenlik mesleğinin kendine özgü özelliklerini açıklamayı
• Yeterlik kavramını ve öğretmen yeterliklerinin başlıca alanlarını sıralamayı
• Öğretmenin kişisel niteliklerini örneklerle açıklamayı
• Kişisel nitelikler ile mesleki nitelikler arasındaki farkı açıklamayı

Bu bölümün özeti

Öğretmen kimdir?

Kaynak öğretmeni; öğrencileriyle sürekli etkileşimde bulunan, davranışlarıyla onlara yol gösteren, istenen amaçları kazandırmak için eğitim programlarını uygulayan, kalıcı öğrenme için çeşitli yöntem ve teknikler kullanan, öğrencilerin etkin katılımı için araç-gereç hazırlayan ve uygulamalarının sonuçlarını izleyip değerlendiren kişi olarak tanımlar. Bireyin yetişmesine aileden başlayarak bütün çevresi etki eder; ancak bundan resmî olarak sorumlu kurum okul, sorumlu kişi ise öğretmendir. Bu nedenle öğretmen, genç kuşakları yetiştiren eğitim sisteminin en temel ögesidir. Öğretmen aynı zamanda devletin eğitim politikasını uygulayan ve uygulamadaki sonuçlarıyla bu politikaya yön veren kişidir.

Öğretmenlik bir meslektir

Öğretmenlik; eğitimle ilgili sosyal, kültürel, bilimsel ve teknolojik boyutları olan, alana özgü uzmanlık bilgi ve becerisini temel alan, akademik çalışma ve mesleki formasyon gerektiren profesyonel bir uğraşı alanıdır. Mesleğin ortaya çıkışı insanlık tarihi kadar eskidir. Önceleri herkesin yapabileceği amatör bir iş olarak görülen öğretmenlik, zamanla bilimsel, akademik ve uzmanlık yönleri önem kazanan bir meslek statüsüne dönüşmüştür. Öğretmenler nitelikli bireyler yetiştirerek ülkenin ekonomik, sosyal ve kültürel kalkınmasına katkı sağlar, toplumun değerlerini genç kuşaklara aktarır. Kaynak bu yüzden öğretmenleri “toplumun mimarı” olarak niteler ve öğretmenliğin geçmişten beri kutsal bir meslek olarak görüldüğünü belirtir.

Mesleğin yasal konumu

1739 sayılı Milli Eğitim Temel Yasası’nın 43. maddesine göre öğretmenlik, devletin eğitim, öğretim ve bununla ilgili yönetim görevlerini üzerine alan özel bir uzmanlık (ihtisas) mesleğidir. Öğretmenler bu görevlerini Türk Milli Eğitiminin amaç ve temel ilkelerine uygun olarak yerine getirmekle yükümlüdür. Aynı maddeye göre mesleğe hazırlık üç bileşenle sağlanır:

• Genel kültür
• Özel alan eğitimi
• Pedagojik formasyon

Madde ayrıca hangi kademede görev yapacak olursa olsun öğretmen adaylarının yükseköğrenim görmesini esas alır. Kaynak, bu düzenlemeyle öğretmen eğitiminin lisans düzeyine yükseltildiğini vurgular.

Öğretmenlik mesleğinin özellikleri

Kaynak, mesleğin kendine özgü özelliklerini yayımlandığı dönemin araştırmalarına dayanarak şöyle sıralar:

• İnsanları, öğrenmeyi ve öğretmeyi sevenler için çok uygun bir meslektir. Öğretmen sürekli insanlarla etkileşim içindedir; öğrenmeyi alışkanlık hâline getirmiş ve bildiklerini paylaşmaktan hoşlanan biridir.
• Öğretmenlerin büyük bölümü devlet memurudur. Özel kurumlar dışındaki okullarda çalışan öğretmenler devlet memuru statüsündedir; bu da mesleğe giriş denetiminin devletçe yapılmasına yol açar.
• Tüm ülkelerde en yaygın mesleklerden biridir. Her toplum çocuk ve gençlerini planlı ve programlı biçimde öğretmenlerin sorumluluğunda eğitir; genç nüfusu ve okullaşma oranı yüksek toplumlarda öğretmen sayısı da fazladır.
• Kadınların yoğun olarak çalıştığı meslek alanlarından biridir.
• Gelir, statü ve kariyer olanakları bakımından güçlükler taşır. Kaynak, öğretmenliğin toplumda her zaman saygı gören bir meslek olmasına karşın, dönemin araştırmalarında gelir düzeyinin ve toplumsal statüsünün beklenen düzeyde olmadığının saptandığını belirtir. Nedenler arasında meslekte çalışan sayısının çok olması, yeterli sayı ve nitelikte öğretmen yetiştirilememesi ve mesleki gelişim için ayrılan kaynakların sınırlı kalması sayılır. Kaynağa göre öğretmenler lisansüstü eğitime çoğunlukla kendi çabalarıyla yönelebilmekte; okulun üniversiteye uzaklığı ve ders yükü gibi nedenlerle de güçlük yaşayabilmektedir. Bu koşullar, meslek değiştirme oranının bazı meslek gruplarına göre daha yüksek olmasıyla da ilişkilendirilir.

Yeterlik kavramı ve öğretmen yeterlikleri

Eğitim sisteminin niteliği, sistemde görev alan öğretmenlerin niteliğine bağlıdır. Yeterlik, bir mesleğin başarıyla yerine getirilebilmesi için sahip olunması gereken özelliklerdir. Mesleğin niteliğini yükseltmek için önce öğretmenlerin sahip olması gereken genel ve özel alan yeterliklerinin belirlenmesi, sonra bunların hizmet öncesi ve hizmet içi eğitimle kazandırılması gerekir.

Kaynakta iki yeterlik çerçevesine yer verilir. Yükseköğretim Kurulunun belirlediği çerçeve dört başlıktan oluşur: konu alanı ve alan eğitimine ilişkin yeterlikler; planlama, öğretim süreci, sınıf yönetimi ve iletişimi kapsayan öğretme-öğrenme sürecine ilişkin yeterlikler; öğrencilerin öğrenmelerini izleme, değerlendirme ve kayıt tutmaya ilişkin yeterlikler ve diğer mesleki yeterlikler. Milli Eğitim Bakanlığının o dönemde belirlediği genel yeterlikler ise altı alandan oluşur:

• Kişisel ve mesleki değerler – mesleki gelişim
• Öğrenciyi tanıma
• Öğretme ve öğrenme süreci
• Öğrenmeyi ve gelişimi izleme ve değerlendirme
• Okul, aile ve toplum ilişkileri
• Program ve içerik bilgisi

Her alanın alt yeterlikleri ve bunlara ulaşıldığını gösteren başarım (performans) göstergeleri vardır. Örneğin “kişisel ve mesleki değerler” alanında öğrencilere değer verme, öğrencilerin öğrenebileceğine ve başaracağına inanma, öz değerlendirme yapma ve mesleki gelişmeleri izleme gibi alt yeterlikler yer alır. Kaynağa göre genel kültür ve alan bilgisinin önemi göz ardı edilemez; ancak öğretmenlik meslek bilgisi, öğretmen olmanın temel koşuludur.

Kim “iyi öğretmen”dir?

İyi öğretmen tanımı bakılan yere göre değişebilir: Öğrenciler kimi zaman dersi eğlenceli hâle getiren öğretmeni, veliler kendileriyle iyi iletişim kuran öğretmeni, yöneticiler ise verilen görevleri yerine getiren ve uyum sağlayan öğretmeni iyi öğretmen olarak görebilir. Kaynağa göre gerçek anlamda nitelikli ve etkili öğretmen, programda öngörülen amaçları öğrencilerine kazandıran ve öğrenmeyi bu yönde gerçekleştiren öğretmendir. Öğretmen nitelikleri iki ana grupta toplanır: kişisel nitelikler ve mesleki nitelikler.

Kişisel nitelikler

Öğretmenin kişisel nitelikleri, çocukların kişilik gelişimini ve okula, derse yönelik tutumlarını doğrudan etkiler. Kaynak, bazı araştırmaların öğretmenin kişiliğini sınıftaki en önemli değişken olarak gördüğünü belirtir. Bu niteliklerin büyük bölümü kişilikten kaynaklandığı için eğitimle değiştirilmeleri oldukça zordur. Kaynağın sıraladığı kişisel nitelikler şunlardır:

• Hoşgörülü, sabırlı ve anlayışlı olma: Hoşgörü, demokratik bir sınıf ortamı için gereklidir. Her öğrencinin bir konuyu aynı anda öğrenmesi beklenemeyeceğinden öğretmen sabırla tekrar eder ve farklı davranışları anlamaya çalışır.
• Açık düşünceli ve esnek olma: Öğretmen, alışılmışın dışındaki düşünceleri dışlamaz ve etkinlikleri öğrencilerin ilgi ve gereksinimlerine göre düzenler.
• Sevecen ve esprili olma: Öğretmenini seven çocuk okula ve derse karşı olumlu tutum geliştirir; yerinde espri de dikkati canlı tutar.
• Başarıya odaklanma ve yüksek başarı beklentisi: Öğrenciler öğretmenin beklentisini çabuk sezer. Öğretmen, öğrencilerinin başarabileceğine inanır ve bunu destekleyici, güvenilir bir sınıf ortamıyla gösterir.
• Güdüleyici, cesaretlendirici ve destekleyici olma: Coşkulu, içten ve güvenilir öğretmen, öğrencinin kendine güvenmesini ve öğrenmeye istekli olmasını sağlar.

Mesleki nitelikler

Mesleki nitelikler, kişisel niteliklerin aksine eğitim yoluyla kazandırılabilir ve geliştirilebilir. Kaynak bunları şöyle sıralar: öğretim etkinliklerini planlama, öğretim yöntem ve tekniklerinden yararlanma, etkili iletişim kurma, sınıf yönetimi, zamanı etkili kullanma, öğrenmeyi değerlendirme ve rehberlik yapma. Bu niteliklerin sınıftaki günlük görevlere nasıl yansıdığını bir sonraki bölümde ayrıntılı olarak ele alıyoruz.

Kısacası

Öğretmenlik; yasal olarak tanımlanmış, genel kültür, alan bilgisi ve pedagojik formasyon gerektiren özel bir uzmanlık mesleğidir. Toplumda saygın bir yeri olmasına karşın kaynağın yayımlandığı dönemde gelir, statü ve kariyer olanakları bakımından çeşitli güçlükler taşıdığı belirtilmiştir. Eğitimin niteliği öğretmenin niteliğine bağlıdır: Etkili bir öğretmen, büyük ölçüde kişiliğinden gelen kişisel niteliklerle eğitimle geliştirilebilen mesleki nitelikleri bir araya getirerek öğrencilerine öngörülen amaçları kazandırır.

Anahtar kavramlar

• Öğretmen: Öğrencileriyle sürekli etkileşim içinde olan, programı uygulayan ve öğrenmeyi planlayıp değerlendiren kişi.
• Öğretmenlik: Alana özgü uzmanlık bilgisi, akademik çalışma ve mesleki formasyon gerektiren profesyonel uğraşı alanı.
• Özel ihtisas mesleği: Öğretmenliğin yasada tanımlanan, özel bir uzmanlık gerektiren meslek niteliği.
• Pedagojik formasyon: Öğretmenlik meslek bilgisini kazandıran eğitim; mesleğe hazırlığın üç bileşeninden biri.
• Yeterlik: Bir mesleğin başarıyla yapılabilmesi için sahip olunması gereken özellikler.
• Hizmet öncesi eğitim: Öğretmen adaylarının mesleğe başlamadan önce aldığı eğitim.
• Hizmet içi eğitim: Görevdeki öğretmenlerin mesleki gelişimi için düzenlenen eğitim.
• Kişisel nitelikler: Büyük ölçüde kişilikten kaynaklanan ve eğitimle değiştirilmesi zor olan öğretmen özellikleri.
• Mesleki nitelikler: Eğitim yoluyla kazandırılabilen ve geliştirilebilen öğretmenlik becerileri.
• Yüksek başarı beklentisi: Öğretmenin öğrencilerinin başarabileceğine inanması ve bunu davranışlarıyla göstermesi.

🌐 Tüm bölümler düzen içinde: https://ttinstituteacademy.com/tr/courses/egitim-bilimleri-101/
🔔 Yeni bölümleri kaçırmamak için abone olun: https://youtube.com/@ttinstituteacademy?sub_confirmation=1

Yararlanılan kaynaklar:
Yaşar, Ş. (2008). Öğretmenlik mesleği ve öğretmenin nitelikleri. M. Gültekin (Ed.), Eğitim Bilimine Giriş (10. Ünite) içinde. Eskişehir: Anadolu Üniversitesi Yayınları.

📚 Akademik Kullanım Notu: Bu içerik, yayımlanmış bir ders kaynağından yararlanılarak hazırlanmış destekleyici bir öğrenme materyalidir; ders kitaplarının, ders notlarının ve öğretim üyenizin anlatımının yerine geçmez. Sınav ve değerlendirmelerde esas alınacak kaynak, dersinizin resmî öğretim programı ile öğretim üyeniz tarafından önerilen kaynaklardır. Anlatımdaki sadeleştirme ve yorumlar öğretici amaçlıdır; olası hata, eksiklik veya güncelliğini yitirmiş bilgilerden doğabilecek sonuçlardan TT Institute Academy sorumlu tutulamaz. Mesleğin özelliklerine ve öğretmen yeterliklerine ilişkin bilgiler kaynağın yayımlandığı dönemdeki haliyle aktarılmıştır.

© TT Institute Academy – Tüm hakları saklıdır.